Мәзір
Статьи

МУЗЕЙ КОЛЛЕКЦИЯСЫНДАҒЫ ТАС МҮСІНДЕР: МУЗЕЙЛЕНДІРУ ЖӘНЕ ЭКСПОЗИЦИЯЛАУ МӘСЕЛЕРІ

Ayagoz Sultanova 1

1 Ұлттық музей

Бет. 82-91

Аңдатпа

Еуразия даласының көшпелілері түркі мемлекеттерінің ұланғайыр аумағында  көптеген тас мүсіндерді қалдырды. Балбалдар деп аталатын тас мүсіндер Шығыс Моңғолиядан Эльба аңғарына дейінгі жерлерде жиі ұшырасады. Мүсіндердің басым бөлігі VI-VIII ғасырларға жатады. Қазақстан Республикасының Ұлттық музейіндегі археологиялық олжалар мен коллекцияларды талдау негізінде элиталық «қағандық» отырған мүсіндерден бастап, жауынгерлер мен әйелдерге арналған тас мүсіндерге дейінгі үлгілердің типологиясы қарастырылады.

Түркі дәуіріне жататын тас мүсіндер бейнеленген кейіпкердің әлеуметтік мәртебесі мен сакралдық қызметін айқындайтын қалпы, атрибуттық белгілері және кеңістіктік орналасуы арқылы кодталған күрделі семиотикалық жүйені құрайды. Түркі ескерткіштеріндегі мүсіндік бейнелердің басым бөлігі толық бойымен тұрған адам кейпінде сомдалған, алайда кейбір мүсіндерде тек басы немесе денесінің жоғарғы бөлігі ғана бейнеленген. Ірі элиталық кешендер құрамында адамдардың мүсіндері әрі тұрған, әрі отырған қалыпта бейнеленген.

Сондай-ақ зерттеуде музейлендіру үдерісіне сыни талдау жасалады. Нысанды табиғи ландшафт пен сәулеттік ансамбль құрамынан бөліп алу нәтижесінде оның сакралды-мағыналық мазмұнының жоғалуын білдіретін «деконтекстуализация» мәселесі қарастырылады. Көне түркі мұрасын сақтау үшін жаңа экспозициялық тәсілдерді енгізудің қажеттілігі негізделеді.

ежелгі түркі тас мүсіндері, қаған, музейлендіру, семиотика, Қазақстанның көшпелі мәдениеті, деконтекстуализация

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2026. МУЗЕЙ КОЛЛЕКЦИЯСЫНДАҒЫ ТАС МҮСІНДЕР: МУЗЕЙЛЕНДІРУ ЖӘНЕ ЭКСПОЗИЦИЯЛАУ МӘСЕЛЕРІ . «Мәдени мұра». 112, 1 (Mar. 2026), 82–91.
(1)МУЗЕЙ КОЛЛЕКЦИЯСЫНДАҒЫ ТАС МҮСІНДЕР: МУЗЕЙЛЕНДІРУ ЖӘНЕ ЭКСПОЗИЦИЯЛАУ МӘСЕЛЕРІ . main 2026, 112 (1), 82-91.
МУЗЕЙ КОЛЛЕКЦИЯСЫНДАҒЫ ТАС МҮСІНДЕР: МУЗЕЙЛЕНДІРУ ЖӘНЕ ЭКСПОЗИЦИЯЛАУ МӘСЕЛЕРІ . (2026). «Мәдени мұра», 112(1), 82-91. https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/571
МУЗЕЙ КОЛЛЕКЦИЯСЫНДАҒЫ ТАС МҮСІНДЕР: МУЗЕЙЛЕНДІРУ ЖӘНЕ ЭКСПОЗИЦИЯЛАУ МӘСЕЛЕРІ . «Мәдени мұра», [S. l.], v. 112, n. 1, p. 82–91, 2026. Disponível em: https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/571. Acesso em: 19 nov. 2026.
“МУЗЕЙ КОЛЛЕКЦИЯСЫНДАҒЫ ТАС МҮСІНДЕР: МУЗЕЙЛЕНДІРУ ЖӘНЕ ЭКСПОЗИЦИЯЛАУ МӘСЕЛЕРІ ”. 2026. «Мәдени мұра» 112 (1): 82-91. https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/571.
“МУЗЕЙ КОЛЛЕКЦИЯСЫНДАҒЫ ТАС МҮСІНДЕР: МУЗЕЙЛЕНДІРУ ЖӘНЕ ЭКСПОЗИЦИЯЛАУ МӘСЕЛЕРІ ” (2026) «Мәдени мұра», 112(1), pp. 82–91. Available at: https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/571 (Accessed: 19 November 2026).
[1]“МУЗЕЙ КОЛЛЕКЦИЯСЫНДАҒЫ ТАС МҮСІНДЕР: МУЗЕЙЛЕНДІРУ ЖӘНЕ ЭКСПОЗИЦИЯЛАУ МӘСЕЛЕРІ ”, main, vol. 112, no. 1, pp. 82–91, Mar. 2026, Accessed: Nov. 19, 2026. [Online]. Available: https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/571
“МУЗЕЙ КОЛЛЕКЦИЯСЫНДАҒЫ ТАС МҮСІНДЕР: МУЗЕЙЛЕНДІРУ ЖӘНЕ ЭКСПОЗИЦИЯЛАУ МӘСЕЛЕРІ ”. «Мәдени мұра», vol. 112, no. 1, Mar. 2026, pp. 82-91, https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/571.
“МУЗЕЙ КОЛЛЕКЦИЯСЫНДАҒЫ ТАС МҮСІНДЕР: МУЗЕЙЛЕНДІРУ ЖӘНЕ ЭКСПОЗИЦИЯЛАУ МӘСЕЛЕРІ ”. «Мәдени мұра» 112, no. 1 (March 31, 2026): 82–91. Accessed November 19, 2026. https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/571.
1.МУЗЕЙ КОЛЛЕКЦИЯСЫНДАҒЫ ТАС МҮСІНДЕР: МУЗЕЙЛЕНДІРУ ЖӘНЕ ЭКСПОЗИЦИЯЛАУ МӘСЕЛЕРІ . main [Internet]. 2026 Mar. 31 [cited 2026 Nov. 19];112(1):82-91. Available from: https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/571
1.МУЗЕЙ КОЛЛЕКЦИЯСЫНДАҒЫ ТАС МҮСІНДЕР: МУЗЕЙЛЕНДІРУ ЖӘНЕ ЭКСПОЗИЦИЯЛАУ МӘСЕЛЕРІ . main. 2026;112(1):82-91. Accessed November 19, 2026. https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/571