ҚАРАТАУ ЖАРТАС СУРЕТТЕРІНІҢ ІШКІ СЕМАНТИКАЛЫҚ СИПАТЫН САРАЛАУ

Сағынбай Мургабаев; mels bakhtybayev; Ляззат Малдыбекова; Әділет Серікбай

Аңдатпа

Бұл мақаланы жазуға арқау болып отырған Тянь-Шаньның
солтүстік-батыс сілемі болып табылатын, Қазақстанның оңтүстігіндегі үш облысты
(Жамбыл, Түркістан, Қызылорда) бойлай орналасқан Үлкен Қаратау жотасының әр
кезеңдегі жартас суреттері. Соның ішінде сонау қола дәуірінен бастап, одан кейінгі
ерте темір кезеңдерінің бейнелеу өнерінің арасындағы байланыстарды айқындау
көзделеді. Зерттеуде стилистикалық, иконографиялық, семантикалық және
салыстырмалы-тарихи әдістер қолданылды.
Мақалада Қаратау жартас суреттерінде кездесетін сюжеттік композициялар
мен бейнелердің семантикалық астарына және кезеңдерге байланысты
стилистикадағы өзгерістерге сараптама жасалды. Бұл образдардың қалыптасуында
аймақтың ежелгі тұрғындарының дүниетанымдары мен діни наным-сенімдерін
жазба деректердегі мифологиялық мәтіндер және этнографиялық материалдармен
салыстыра отырып қарастырылды. Жартас суреттерінде жиі кездесетін «егіздер»
тақырыбы, «ғұрыптық шайқас» тақырыбының түпкі астарында әлемдегі «бітпес
күрес» тақырыбы, яғни, дуалистік бағыттағы бинарлық сипаттағы бейнелер
қарастырылып отыр. Қола дәуірінде пайда болып, негізі қаланған кейбір
сюжеттердің өзінен кейінгі ерте темір кезеңінде стилистік өзгеріске ұшырай отырып
қалыпты сюжеттік формаға айналуын байқауға болады. Бұл сюжеттік форма кейбір
образдардың таралу аймағын анықтауға және кезеңдер арасындағы дүниетанымдық
әрі материалдық мәдениетінің сабақтастығын айқындауға мүмкіндік беріп отыр.

археология, петроглиф, семантика, Қаратау, мифология, дуализм, зооморфты бейнелер, сюжет, иконография

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2026. ҚАРАТАУ ЖАРТАС СУРЕТТЕРІНІҢ ІШКІ СЕМАНТИКАЛЫҚ СИПАТЫН САРАЛАУ. «Мәдени мұра». 113, 2 (Jun. 2026), 112–124.

(1)ҚАРАТАУ ЖАРТАС СУРЕТТЕРІНІҢ ІШКІ СЕМАНТИКАЛЫҚ СИПАТЫН САРАЛАУ. main 2026, 113 (2), 112-124.

ҚАРАТАУ ЖАРТАС СУРЕТТЕРІНІҢ ІШКІ СЕМАНТИКАЛЫҚ СИПАТЫН САРАЛАУ. (2026). «Мәдени мұра», 113(2), 112-124. https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/587

ҚАРАТАУ ЖАРТАС СУРЕТТЕРІНІҢ ІШКІ СЕМАНТИКАЛЫҚ СИПАТЫН САРАЛАУ. «Мәдени мұра», [S. l.], v. 113, n. 2, p. 112–124, 2026. Disponível em: https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/587. Acesso em: 10 oct. 2026.

“ҚАРАТАУ ЖАРТАС СУРЕТТЕРІНІҢ ІШКІ СЕМАНТИКАЛЫҚ СИПАТЫН САРАЛАУ”. 2026. «Мәдени мұра» 113 (2): 112-24. https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/587.

“ҚАРАТАУ ЖАРТАС СУРЕТТЕРІНІҢ ІШКІ СЕМАНТИКАЛЫҚ СИПАТЫН САРАЛАУ” (2026) «Мәдени мұра», 113(2), pp. 112–124. Available at: https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/587 (Accessed: 10 October 2026).

[1]“ҚАРАТАУ ЖАРТАС СУРЕТТЕРІНІҢ ІШКІ СЕМАНТИКАЛЫҚ СИПАТЫН САРАЛАУ”, main, vol. 113, no. 2, pp. 112–124, Jun. 2026, Accessed: Oct. 10, 2026. [Online]. Available: https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/587

“ҚАРАТАУ ЖАРТАС СУРЕТТЕРІНІҢ ІШКІ СЕМАНТИКАЛЫҚ СИПАТЫН САРАЛАУ”. «Мәдени мұра», vol. 113, no. 2, June 2026, pp. 112-24, https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/587.

“ҚАРАТАУ ЖАРТАС СУРЕТТЕРІНІҢ ІШКІ СЕМАНТИКАЛЫҚ СИПАТЫН САРАЛАУ”. «Мәдени мұра» 113, no. 2 (June 30, 2026): 112–124. Accessed October 10, 2026. https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/587.

1.ҚАРАТАУ ЖАРТАС СУРЕТТЕРІНІҢ ІШКІ СЕМАНТИКАЛЫҚ СИПАТЫН САРАЛАУ. main [Internet]. 2026 Jun. 30 [cited 2026 Oct. 10];113(2):112-24. Available from: https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/587

1.ҚАРАТАУ ЖАРТАС СУРЕТТЕРІНІҢ ІШКІ СЕМАНТИКАЛЫҚ СИПАТЫН САРАЛАУ. main. 2026;113(2):112-124. Accessed October 10, 2026. https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/587