Нөмір 106 № 3 (2024): Мәдени мұра №3 (106) 2024

Мақалада Шірік рабат археологиялық экспедициясының (бұдан әрі ШРАЭ) 2022 жылы жүргізген барлау жұмыстары туралы баяндалады. Барлау жұмыстары нәтижесінде көне Іңкәрдария арнасы бойында орналасқан шлакты обалар тізімге алынып, келесі бағыт Жаңадарияның құрғақ арнасы бойындағы ортағасырлық қалалар мен қамалдарда жалғасты. Қалашықтар мен қамалдар әуеден суретке түсіріліп, беткі материалдары жиналды. Барлау барысында Сырлы там қала 2, Іңкәр қала 2 қалашықтары және Кекірелі қонысының орны анықталды. Қалашықтардан табылған беткі материалдардың көпшілігі керамика кешені. Орқаладан (Бестам-қала) табылған керамикалардың басым бөлігі Алтын Орда кезеңімен мерзімделетін Асанас, Қышқала қалаларынан табылған керамикаға ұқсас болып келеді. Сонымен қатар әшекей бұйымдар көптеп кездесті. Табылған бұйымдардың легін моншақтар құрайды.

Зерттеу жұмыстарының нәтижесінде анықталған ерте темір дәуірі және ортағасырмен мерзімделетін ескерткіштердің зерттелу тарихына ғылыми деректер негізінде талдау жасалды. Барлау жұмыстары көне Іңкәрдария, Жаңадария арнасының құрғап қалған аумақтарында жүргізілді. Жаңадария ескерткіштерін картаға түсіру, хронологиясы мен мәдени байланысын анықтау мақсатында жаңа ескерткіштер ашылды. Компьютерлік (QGIS және Google Earth Pro) бағдарламалар арқылы зерттеу нысандарының топографиялық жобалары, картасы жасалды. Бағдарламалар нәтижесінде ерте темір дәуірімен мерзімделетін жерлеу орындары мен ортағасырлық қалашықтардың орналасу ерекшеліктері айқындалды.

Бұл мақалада Жетісуда орналасқан Қапал-Қызылағаш 1 ортағасырлық қалашығында жүргізілген алғашқы археологиялық зерттеу нәтижелері қарастырылады. Қазба жұмыстары Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті археологтарының басшылығымен жүзеге асырылды. Негізгі назар қалашықтың архитектуралық және қорғаныс құрылыстарына, соның ішінде қорған қабырғаларына, мұнараларға және орталық цитадельге аударылды. Қазба жұмыстары барысында керамика фрагменттері, күйдірілмеген кірпіштен жасалған құрылыстардың қалдықтары, сондай-ақ үй жануарларының сүйектері сияқты маңызды олжалар табылды. Бұл олжалар осы аймақта дамыған шаруашылық қызметінің болғанын көрсетеді. Зерттеудің едәуір бөлігі қалашықтың топографиялық және географиялық ерекшеліктерін талдауға арналды, бұл оның Ұлы Жібек Жолы транзиттік жол жүйесіндегі рөлін бағалауға мүмкіндік берді. Мақалада Қапал-Қызылағаш 1 қалашығының аймақтың стратегиялық және экономикалық тұрғыдан маңызды пункті болғаны туралы алдын-ала қорытындылар келтірілген. Болашақ зерттеулер қазба жұмыстарын кеңейтуді, талдаудың пәнаралық әдістерін тартуды және ескерткішке қатысты мәдени және тарихи процестерді егжей-тегжейлі зерттеу үшін заманауи технологияларды қолдануды қамтиды.       

Мақалада А. Оңғардың басшылығымен 2021-2022 жылдары Арал маңы жасағының барлау жұмыстары нәтижесінде Арал өңіріндегі Құйылыс және Шижаға тұрақтарынан алынған барлау жұмыстарының материалдары жарияланады. Шижаға 1 тұрағы Арал ауданы Шижаға ауылының солтүстік бөлігінде орналасқан. Құйылыс тұрағы Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы Құйылыс ауылының маңында, Торғай өзенінің сол жағалауында орналасқан. Тас құралдары жиынтығының жіктелуі мен типологиясы Г.Ф. Коробкова, А.В. Виноградов, В.К. Мерц, Л.Я. Крижевская, Г.Н. Матюшин, В.Ф. Зайберт, С.С. Калиева, В.Н. Логвин және басқа зерттеушілердің жұмыстарында тас құралдарын сипаттауда ұсынылған және қолданылған жалпы қабылданған ұғымдар мен зерттемелерге негізделген. Осылайша, Шижаға мен Құйылыс тұрақтарынан табылған материалдар әр түрлі мерзімді болып, неолит пен қола дәуіріне жатады. Тас бұйымдарын жасау үшін түрлі түсті шақпақ тас қолданылды:  мөлдір жолақтары және сарғыш-қоңыр қосындылары бар сұр, сары  түсті шақпақ тас, сұр қосындылары бар шақпақтанған қара түсті жентек тасты  жыныс, сұрлы сары жолақты шақпақ тас. Зерттелген тас жиынтығында, негізінен, неолит дәуіріне сәйкес келетін ретушпен және ретушсыз пластиналардың қималары, және кейбір айқын заттар, атап айтқанда жебе ұштары - ерте қола дәуіріне жатады. Алынған деректер оңтүстік-батыс Қазақстанның неолиттік мәдениеттерінің таралуы туралы жаңа мәліметтер беріп, Саксаульская 1 және Солтүстік Арал маңындағы бірқатар басқа тұрақтардың материалдарынан өз ұқсастықтарын табады.

Ғылыми мақалада Батыс Қазақстан облыстық тарихи-өлкетану музейі қорынан жинақталған фотоқұжат материалдарына ғылыми сипаттама жасалған. 1860 жылы Ресей Патшалығының астанасы Санкт-Петербург қаласына іссапармен барған Орынбор облысы қазақтарының 4-ші депутациясының өкілдері: генерал-майор Мұхамеджан Баймұхамедовтің портреті, Хан ордасындағы қазақ мұғалімдері, Ересектер мектебінің оқушылары, 2 класстық қыздар мектебінің оқушылары, қоғам қайраткері Ахмет Байтұрсынов «Ғалия» медресесінің шәкірттері, Орал фельдшерлік мектебінің алғашқы түлектері бейнеленген фотоқұжаттар ұсынылған. Әрбір фотоқұжатқа аннотация берілген.

Қазақстан тарихының ХІХ ғ. екінші жартысы мен ХХ ғ. бірінші ширегінде қазақтан шыққан билік өкілдері және сол кезеңде білім, ағарту саласында қызмет еткен қазақтарды бейнелейтін фотоқұжаттарға ғылыми негізде талдау жасалынған.

Ш.Ш. Уәлиханов еңбегінде кездесетін дерек, сондай-ақ, зерттеушілер Л. Мейер, И. В. Ерофеева, Б.М. Сужиков, У. Кыдыралин, Ж.У. Кыдыралина, А.В. Затаевич берген мәліметтерге сүйене отырып Мұқаметқали Тәукин, Ермұхаммед Қасымов, Мұхамеджан Баймұхамедов, Сейітқали Меңдешов, Алма Оразбаева және т.б. туралы мәліметтер ұсынылған. Мақаланы жазу барысында объективтілік, тарихилық, жүйелілік және салысырмалы талдау принциптері басшылыққа алынды. Зерттеушілердің тақырыпқа тікелей немесе жанама қатысы бар, тақырыптың жекелеген қырларын қозғайтын еңбектері қосымша, әрі салыстырмалы материал ретінде пайдаланылды.

Ғылыми мақалада тарих ғылымдарының докторы, археология ғылымының профессоры, Герман археологиялық институты корреспондент мүшесі Виктор Фёдорович Зайберттің Солтүстік Қазақстан аумағында орналасқан Ботай қонысын зерттеудегі еңбектері сараланды. Қазіргі таңда Ботай қонысына қатысты ғалымның көптеген  ғылыми еңбектері және шетелдік халықаралық журналдарда Ботай қонысынан табылған жылқы сүйектері жайлы бірнеше ғылыми мақалалары жарияланды. Ботай қонысын ашып зерттеген ғалымның бүгінде Қазақстаның ежелгі тарихы мен археологиясына құнды ғылыми мұралар қалдырды. Солтүстік Қазақстан өңірінде тарих мектебін қалыптастырып, әлемдік және республикалық деңгейде күрделі зерттеулер жүргізіп «Ботай» тарихи-мәдени музей қорығын білікті мамандармен қамтуда біршама істер атқарды. Қазақстанның көне энеолиттік қонысын кешенді зерттеу ісінде де алда болып, шетелдік және отандық ғылыми басылымдарда еңбектері жарияланды. Қазақстан тарих ғылымына белгілі тұлға Виктор Зайберт шығармашылығын, ғылыми еңбектерін жеке тұлға ретінде зерттеп тану дегеніміз – өлке тарихын ғылыми тұрғыдан терең қарастырып баяндау, тұжырымдап баға беру және тарих ғылымындағы ұрпақтар сабақтастығын ғылыми пайымдау болып табылады. Отандық археологияны зерттеуге үлкен үлес қосқан ғалымның іргелі, ғылыми пайымдаулары ұсынылып отыр.

Мақалада жарты ғасырдан астам уақыт археологиялық қазба жұмыстары жүргізіліп, нәтижесінде 2021 жылы халық игілігіне ұсынылған «Шым қала» тарихи-мәдени кешені қарастырылады. Кешен жергілікті маңызы бар,  тарих және мәдениет ескерткіштердің мемлекеттік тізіміне енген Қазақстан Республикасының нысаны. Аспан асты музейі ортағасырлық қала негізіндегі «Рабад», «Шахристан», «Цитадель» деп аталатын үш бөліктен тұрады. Цитадель – мемлекет басшыларының орны болса, Шахристан – бай манаптар мен ғалымдардың қонысы, ал Рабад – қарапайым халықтың мекені болған. Алайда ХХ ғасырға дейін қаланың негізгі құрылысы деп танылатын алғашқы екі қабаты ғана сақталған, ал Рабад бізге дейін толығымен күйреген. Бұл қамалды басып алған түркі халықтарының соғысымен тікелей байланысты. Сонымен қатар зерттеу жұмыстарының нәтижесінде қамал он төрт метр тереңдікке дейін қазылып, бірнеше мәдени қабаттар ашылған. Археологиялық зерттеу кезінде көптеген мәдени қабаттардың ашылуы сан қырлы тарихи кезеңдердің бай мұрасынан хабар береді. Атап айтсақ, Қарахан дәуірі, Тимуридтер кезеңі, Қоқан, Ресей мемлекеттері эрасындағы Шым қала тарихы тереңінен қозғалады.

Көне Шымкент қалашығының көлемі 4,5 гектар. Қазіргі мегаполистің оңтүстік бөлігінде қаланың жалпы деңгейінен биік орналасқан көне қаланың пайда болуы мен дамуын зерттеу үшін үздіксіз археологиялық қазба жұмыстары жүргізіліп келеді.

Бәйті кешені – Үстірттің Маңғыстаудың ойына қараған шыңында орналасқан ежелгі ғұрыптық ескерткіш. Ескерткіштер кешеніне археологиялық қазбалардан басқа зерттеулер жүргізілмеген. 2024 жылғы далалық топономастикалық экспедиция кезінде Бәйті кешені аймағында ескерткішпен танысып, жергілікті елден деректер жинақталды. Бұл мақала осы деректердің негізінде Үстірттің Маңғыстау жағындағы қабағына орналасқан Бәйті тарихи топонимиялық кешенінің  пайда болған уақытын, сол кезеңдегі этникалық ахуалды, саяси жағдайды, этникалық араластықты т.б. мәселелерді талдауға  арналады.

Зерттеу жинақтаған топонимиялық, этнографиялық деректер Бәйті кешеніне қатысты түсініктердің бәрін қайта қарауға мүмкіндік береді. Біріншіден, бұл тұжырым «сармат-алан» ұғымына қатысты. Біз бұл атаудың латындық нұсқасына, яғни Sarmatae/Сарматай атауына қайтып келуді ұсынамыз. Екіншіден, сармат тайпалары арасында басшылық жасаған  Аорстарды  біз Маңғыстау және оған жапсарлас аймақтарды мекендеген Адай конфедерациясының құрамындағы Құнанорыс тайпасымен байланысты қарастырамыз. Үшіншіден, Құнанорыс құрамындағы Сүйіндік, Жүнді эпонимдерін біз ғұн дәуірімен, соның ішінде ғұндардың негізгі құрамында болған сюнну/сюубу және кейін қосылған жүнді/жун-ди қауымдарымен байланыстырамыз. Қазіргі уақытта оларды арғын және адай  конфедерацияларының құрамынан көреміз. Бәйті кешенінен табылған таңбалар ерекше қызығушылық тудырып отыр. Жүргізген салыстырмалы зерттеулер Бәйті ғибадатханасынан табылған таңбалардың көпшілігі ортағасырлық оғыз таңбалары мен қазақ таңбаларына  ұқсас екенін көрсетіп отыр.

Мақалада автор Түркіменстан тарихындағы ерекше тарихи тұлға – Гаджар ханның ұмытылған бейнесін ашуға, ғылыми тұрғыда талдау жасауға тырысқан. Күрделі, тарихи оқиғаларға толы болған ХІХ ғасырда бүкіл түркімен халқының тағдырында маңызды рол атқарған бірқатар көрнекті тұлғалар өмір сүрді. Осындай тарихи тұлғалардың бірі - Гаджар хан. Ханның батыл, қайсар мінезі шарасыз, кейде ойланбайтын әрекет жасауға түрткі болды. Алайда, батыл қадам жасай алатын, қоғамға сенім ұялататын осындай басшының болуын сол кезеңдегі саяси жағдайдың өзі талап етті. Тарихи құжаттарда Гаджар хан туралы жиі айтылады, алайда бұл тұлға қазіргі таңда ғылыми, тіпті, көпшілік әдебиетте де лайықты негізде зерттелмегенін көруімізге болады.

Гаджар хан орыс отаршылдығына қарсы саяси күресте ауған елшісі Сиях-Пушқа сүйенді, бірақ олардың бірлескен қарсылығы сәтсіз аяқталып, екі көтерілісші де жер аударылып, сол жерде қайтыс болады. Тарихи тұлға болмысын терең зерттеу мақсатында автор мүмкіндігінше осы тақырыптың барлық тарихнамалық базасын терең талдауға тырысқан. ХІХ ғасырда авторлардың еңбектерін салыстыру, мұрағат құжаттарымен тың деректерге жан-жақты талдау жасауға, тарихи оқиғалардың барысын байсалды бағалап, қойылған міндетті шешуге, объективті түрде қарауға көмектесті.

Мақалада Ақмола облысы, Атбасар ауданы, Спасское ауылының дамуы туралы баяндалады. Тарихи-мәдени мұраны шіркеулік ағаш сәулет өнерінің нысандары арқылы көрсету, материалдық және ұлттық рухани мәдени мұраны кеңінен ашуға мүмкіндік береді. Зерттеу жұмысымыздың негізгі нысаны - ХХ ғасырдың 80-жылдарына дейін ауылда орналасқан ағаштан жасалған шіркеудің құрылысының тарихы болмақ.  Ағаштан жасалған сәулет өнерінің бірегей ескерткіші аталмыш кезеңнің тарихи-мәдени маңызы бар ескерткіштерінің бірі болған. Ғимарат архитектурасының жеке формаларының сұлулығы мен кемелділігі дәстүрлі орыс ағаш сәулет өнеріне тән жалпы пропорционалды құрылымға байланысты белгілі бір эстетикалық құндылыққа ие. 80-жылдардың басында бұқаралық ақпарат құралдарының ықпалымен тарихи ескерткішті сақтау қажеттігі туралы мәселе көтерілді. Жергілікті билік ғимаратты бұзып, облыс орталығы Атбасар қаласына көшіру, тарихи-өлкетану мұражайына орналастырып қалпына келтіру туралы шешім қабылдады. Шіркеудің бөлшектелген құрылысы, бірнеше жыл өтсе де қалпына келтірілмеген.

Өлкетану материалдарының ішінде шіркеу ғимаратын қалпына келтіруге әрекет жасаған өлкетанушы, облыстық тарихи-өлкетану мұражайының қызметкері Н.В.Антончевтің құжаттар топтамасы анықталды. Омбы облысының тарихи мұрағатының қорында жергілікті билік органдарының Омбы рухани консисториясымен  шіркеу құрылысы мәселелері бойынша құжаттар сақталған.

Мақалада Қостанайдың солтүстік аудандарында 2024 жылдың мамыр айының соңы және маусым айында жүргізілген Қостанай этноархеологиялық экспедициясының қысқаша есебі жарияланып отыр. Аталған экспедиция Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының «Қазақстанның далалық аймағы мен диаспора аумағындағы ескерткіштерді этноархеологиялық (этноархитектуралық) зерттеудің методикасы» атты ғылыми жобасы (жетекшісі т.ғ.д. проф., С.Е. Әжіғали) аясында ұйымдастырылды. Қостанай облысының солтүстігінде орналасқан Қостанай, Меңдіқара және Федоровка аудандарына қарасты Тобыл өзенінің сол жағалауы, Үй (Ой) өзенінің бойы және Тоғызақ өзенінің Үй өзеніне құяр сағасының төңіректерінде шоғырланған қазақтардың көне зираттары, XIX ғ. ортасы – XX ғ. 20–30 жж. жататын дәстүрлі құлпытастар және қыстаулар туралы тың материалдар қысқаша берілген.