КӨШПЕЛІ ХАЛЫҚТАРДАҒЫ ЖОҒАРЫ ӘЛЕУМЕТТІК ДӘРЕЖЕ БЕЛГІСІ – ЖЫҒА ТАҒУ ДӘСТҮРІ
Ключевые слова:
Джикка, жыға, сұлтан, эгрет, әлеуметтік дәреже белгісі, хандық билік рәмізіАннотация
Мақалада көшпелі түркі-монғол халықтарында қолданылған жоғарғы билік дәрежесінің рәміздік белгісі – құс қауырсындарынан жасалған, «жыға» деп аталатын бас киім әшекейінің қолдану дәстүрінің тарихы, ерекшеліктері зерттеледі. Аталмыш тақырып отандық тарихнамада осы уақытқа дейін арнаулы ғылыми зерттеудің нысаны болған жоқ. Бұл –мақаланың тақырыбының өзектілігін анықтайды. Сондықтан мақаламыздың мақсаты көшпелі халықтардың билік атрибуттары жүйесінің бір элементі – жоғарғы биліктің рәміздік белгісі «жығаның» қолдану тарихын жан-жақты зерттеу. Осы мақсатқа сәйкес зерттеу нысаны – жығаның пішінін, ерекшелігін, функциясын, қолдану аясын және таралу аймақтарын анықтау. Зерттеудің деректік негізі жазба және ауызша деректер, музейлік ескерткіштер, бейнелік (иконографиялық) материалдар.
Зерттеу нәтижелері үстем тап өкілдерінің бас киіміне айналдыра қауырсындар тағу дәстүрі көшпелі халықтарда біздің заманымызға дейінгі I мыңжылдықтың ортасында пайда болғанын көрсетеді. Бұл дәстүр орта ғасырларда түркілерде де сақталып, ХIII-ХIV ғасырларда монғолдарда да жалғасып, монғол империясында хандардың, тархандардың дәреже белгісі ретінде қолданылады. Шамамен ХIV ғасырда бұл жоғары дәреже белгісінің өзгерген түрі – бас киімнің төбесіне не маңдайына шаншылатын бір-екі-үш қауырсыннан тұратын «жыға» пайда болды. ХV-ХVII ғасырларда биік әлеуметтік дәреже белгісі ретінде жыға тағу салты көшпелі түркі-монғол халықтары құрған мемлекеттердің бәрінде қолданыста болған. Хандық, сұлтандық дәреже белгісі ретінде жыға тағу дәстүрі Қазақ хандығында да жалғасып, қазақтарда ХVІІІ ғасырдың аяғына дейін сақталып келді. Кейін қазақтарда хандық биліктің және кәсіби әскерилер болған батырлар әлеуметтік жігінің жойылуымен бұл дәстүр де жоғалып, «жыға» сөзінің мағынасы бүгінде ұмыт болды. Бұл зерттеу көшпелі халықтардың дәстүрлі әскери және билік символикасын зерттеушілерге түркі-монғол халықтарының билік рәміздерінің ерекшелігін, қолдану дәстүрін түсінуге пайдалы болады.