Мәзір
Статьи

ӘБІЛҒАЗЫ БАҺАДҮР ХАН ШЕЖІРЕСІНДЕ КЕЗДЕСЕТІН БІРҚАТАР ЭТНОНИМДЕРДІҢ ШЫҒУ ТЕГІ

Досжан Балтабай

Бет. 101-112

Аңдатпа

Бұл мақалада Әбілғазы Баһадүр ханның «Шежіре-и теракиме» еңбегінде кездесетін бірқатар түркі этнонимдерінің шығу тарихы мен семантикалық дамуы қарастырылады. Зерттеудің мақсаты – шежірелік мәтінде берілген этнонимдерге қатысты халықтық этимология үлгілерін анықтап, оларды қазіргі түркологиядағы ғылыми тұжырымдармен салыстыру арқылы этнонимдердің тарихи-этнолингвистикалық табиғатын ашу. Зерттеу материалы ретінде XVII ғасырда жазылған Әбілғазы Баһадүр ханның «Шежіре-и теракиме» еңбегі алынып, қарлық/қарлұқ, қыпшақ, ұйғыр, татар, қытай сияқты этнонимдер талдау нысаны ретінде қарастырылды. Аталған жәдігер – түркі халықтарының тарихынан, мәдениетінен, этнографиясынан құнды мәліметтер беретін орта ғасырлық жазба ескерткіш. Бұл еңбек – Оғызнама дастанының араб әліпбиімен жазылған нұсқасы. Зерттеу барысында сипаттамалы, тарихи-салыстырмалы, лексика-семантикалық және этимологиялық талдау әдістері қолданылды. Талдау нәтижесінде шежіреде кездесетін этнонимдердің басым бөлігі нақты лингвистикалық этимологиядан гөрі халықтық-мифологиялық түсіндірулерге негізделетіні анықталды. Сонымен қатар, этнонимдердің қалыптасуында табиғи-географиялық, әлеуметтік және саяси факторлардың маңызды рөл атқарғаны көрсетілді. Мақалада шежірелік деректердің этнонимдерді ғылыми тұрғыдан тікелей дәлелдеуден гөрі, түркі халықтарының тарихи жады мен этникалық өзін-өзі тану жүйесін сипаттаудағы маңызы айқындалады. Зерттеу нәтижелері түркі этнонимдерін кешенді тұрғыдан қарастыруға және шежірелік деректерді этнолингвистикалық талдауда тиімді пайдалануға мүмкіндік береді.

этноним, этимология, шежіре, тарих, семантика, этника, түркі жазба мұралары.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2026. ӘБІЛҒАЗЫ БАҺАДҮР ХАН ШЕЖІРЕСІНДЕ КЕЗДЕСЕТІН БІРҚАТАР ЭТНОНИМДЕРДІҢ ШЫҒУ ТЕГІ. «Мәдени мұра». 112, 1 (Mar. 2026), 101–112.
(1)ӘБІЛҒАЗЫ БАҺАДҮР ХАН ШЕЖІРЕСІНДЕ КЕЗДЕСЕТІН БІРҚАТАР ЭТНОНИМДЕРДІҢ ШЫҒУ ТЕГІ. main 2026, 112 (1), 101-112.
ӘБІЛҒАЗЫ БАҺАДҮР ХАН ШЕЖІРЕСІНДЕ КЕЗДЕСЕТІН БІРҚАТАР ЭТНОНИМДЕРДІҢ ШЫҒУ ТЕГІ. (2026). «Мәдени мұра», 112(1), 101-112. https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/536
ӘБІЛҒАЗЫ БАҺАДҮР ХАН ШЕЖІРЕСІНДЕ КЕЗДЕСЕТІН БІРҚАТАР ЭТНОНИМДЕРДІҢ ШЫҒУ ТЕГІ. «Мәдени мұра», [S. l.], v. 112, n. 1, p. 101–112, 2026. Disponível em: https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/536. Acesso em: 19 nov. 2026.
“ӘБІЛҒАЗЫ БАҺАДҮР ХАН ШЕЖІРЕСІНДЕ КЕЗДЕСЕТІН БІРҚАТАР ЭТНОНИМДЕРДІҢ ШЫҒУ ТЕГІ”. 2026. «Мәдени мұра» 112 (1): 101-12. https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/536.
“ӘБІЛҒАЗЫ БАҺАДҮР ХАН ШЕЖІРЕСІНДЕ КЕЗДЕСЕТІН БІРҚАТАР ЭТНОНИМДЕРДІҢ ШЫҒУ ТЕГІ” (2026) «Мәдени мұра», 112(1), pp. 101–112. Available at: https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/536 (Accessed: 19 November 2026).
[1]“ӘБІЛҒАЗЫ БАҺАДҮР ХАН ШЕЖІРЕСІНДЕ КЕЗДЕСЕТІН БІРҚАТАР ЭТНОНИМДЕРДІҢ ШЫҒУ ТЕГІ”, main, vol. 112, no. 1, pp. 101–112, Mar. 2026, Accessed: Nov. 19, 2026. [Online]. Available: https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/536
“ӘБІЛҒАЗЫ БАҺАДҮР ХАН ШЕЖІРЕСІНДЕ КЕЗДЕСЕТІН БІРҚАТАР ЭТНОНИМДЕРДІҢ ШЫҒУ ТЕГІ”. «Мәдени мұра», vol. 112, no. 1, Mar. 2026, pp. 101-12, https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/536.
“ӘБІЛҒАЗЫ БАҺАДҮР ХАН ШЕЖІРЕСІНДЕ КЕЗДЕСЕТІН БІРҚАТАР ЭТНОНИМДЕРДІҢ ШЫҒУ ТЕГІ”. «Мәдени мұра» 112, no. 1 (March 31, 2026): 101–112. Accessed November 19, 2026. https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/536.
1.ӘБІЛҒАЗЫ БАҺАДҮР ХАН ШЕЖІРЕСІНДЕ КЕЗДЕСЕТІН БІРҚАТАР ЭТНОНИМДЕРДІҢ ШЫҒУ ТЕГІ. main [Internet]. 2026 Mar. 31 [cited 2026 Nov. 19];112(1):101-12. Available from: https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/536
1.ӘБІЛҒАЗЫ БАҺАДҮР ХАН ШЕЖІРЕСІНДЕ КЕЗДЕСЕТІН БІРҚАТАР ЭТНОНИМДЕРДІҢ ШЫҒУ ТЕГІ. main. 2026;112(1):101-112. Accessed November 19, 2026. https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/536