KIPCHAK-TURKIC (KUMAN) SPEAKING PEOPLES AND HUNGARIAN PREHISTORY

David Somfai Kara

Аңдатпа

Бұл мақалада қыпшақ-түркі (құман) тілдерінде сөйлеген этностық топтардың мажарлардың арғы тарихындағы рөлі қарастырылады. IX ғасырда мажар немесе оногур, сондай-ақ кабар тайпалары Хазар қағанатынан бөлініп шықты. Олар Еділ бойы өңірінен (Этелькезден) қоныс аударып, Карпат ойпатын жаулап алды. Алайда мажарлардың бір бөлігі осы аумақта (Алания мен Башқұртстан жерінде) қалып қойды. X ғасырдан бастап Еділ бойы өңірінде құман және қыпшақ тайпалары үстемдік ете бастады. XIII ғасырда бұл өңір Моңғол империясының құрамына Жошы ұлысы ретінде енді, соның нәтижесінде құман-қыпшақ тілі lingua franca деп аталатын этносаралық қарым-қатынас құралына айналды. Шығыс мажарлары осы қыпшақ-түркі этностық топтарының арасында ассимиляцияға ұшырады. Моңғол империясының батыс бөлігінің (Жошы ұлысының) ыдырауынан кейін Еділ бойы өңірінде жетекші күш ретінде көшпелі Ноғай Ордасы қалыптасты. Бұл үдеріс қазіргі ноғайлар, башқұрттар, таулықтар (қарашайлар мен балқарлар), құмықтар және Қазан татарлары (Еділ бұлғарлары) сияқты этностардың қалыптасуына ықпал етті. Халықтардың этностық тарихы мен фольклоры (ауызша тарихы) мажар тайпаларының Еділ бойындағы арғы тарихын қайта құруға мүмкіндік беретін маңызды деректерді сақтаған.

мажарлар, құман-қыпшақтар, Моңғол империясы, Жошы ұлысы, lingua franca, Этелькез, ноғайлар.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2026. ҚЫПШАҚ-ТҮРКІ (ҚҰМАН) ХАЛЫҚТАРЫ ЖӘНЕ МАЖАРЛАРДЫҢ АРҒЫ ТАРИХЫ. «Мәдени мұра». 113, 2 (Jun. 2026), 162–167.

(1)ҚЫПШАҚ-ТҮРКІ (ҚҰМАН) ХАЛЫҚТАРЫ ЖӘНЕ МАЖАРЛАРДЫҢ АРҒЫ ТАРИХЫ. main 2026, 113 (2), 162-167.

ҚЫПШАҚ-ТҮРКІ (ҚҰМАН) ХАЛЫҚТАРЫ ЖӘНЕ МАЖАРЛАРДЫҢ АРҒЫ ТАРИХЫ. (2026). «Мәдени мұра», 113(2), 162-167. https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/622

ҚЫПШАҚ-ТҮРКІ (ҚҰМАН) ХАЛЫҚТАРЫ ЖӘНЕ МАЖАРЛАРДЫҢ АРҒЫ ТАРИХЫ. «Мәдени мұра», [S. l.], v. 113, n. 2, p. 162–167, 2026. Disponível em: https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/622. Acesso em: 10 oct. 2026.

“ҚЫПШАҚ-ТҮРКІ (ҚҰМАН) ХАЛЫҚТАРЫ ЖӘНЕ МАЖАРЛАРДЫҢ АРҒЫ ТАРИХЫ”. 2026. «Мәдени мұра» 113 (2): 162-67. https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/622.

“ҚЫПШАҚ-ТҮРКІ (ҚҰМАН) ХАЛЫҚТАРЫ ЖӘНЕ МАЖАРЛАРДЫҢ АРҒЫ ТАРИХЫ” (2026) «Мәдени мұра», 113(2), pp. 162–167. Available at: https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/622 (Accessed: 10 October 2026).

[1]“ҚЫПШАҚ-ТҮРКІ (ҚҰМАН) ХАЛЫҚТАРЫ ЖӘНЕ МАЖАРЛАРДЫҢ АРҒЫ ТАРИХЫ”, main, vol. 113, no. 2, pp. 162–167, Jun. 2026, Accessed: Oct. 10, 2026. [Online]. Available: https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/622

“ҚЫПШАҚ-ТҮРКІ (ҚҰМАН) ХАЛЫҚТАРЫ ЖӘНЕ МАЖАРЛАРДЫҢ АРҒЫ ТАРИХЫ”. «Мәдени мұра», vol. 113, no. 2, June 2026, pp. 162-7, https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/622.

“ҚЫПШАҚ-ТҮРКІ (ҚҰМАН) ХАЛЫҚТАРЫ ЖӘНЕ МАЖАРЛАРДЫҢ АРҒЫ ТАРИХЫ”. «Мәдени мұра» 113, no. 2 (June 30, 2026): 162–167. Accessed October 10, 2026. https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/622.

1.ҚЫПШАҚ-ТҮРКІ (ҚҰМАН) ХАЛЫҚТАРЫ ЖӘНЕ МАЖАРЛАРДЫҢ АРҒЫ ТАРИХЫ. main [Internet]. 2026 Jun. 30 [cited 2026 Oct. 10];113(2):162-7. Available from: https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/622

1.ҚЫПШАҚ-ТҮРКІ (ҚҰМАН) ХАЛЫҚТАРЫ ЖӘНЕ МАЖАРЛАРДЫҢ АРҒЫ ТАРИХЫ. main. 2026;113(2):162-167. Accessed October 10, 2026. https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/622