Мәзір

Нөмір 100 № 1 (2023): Мәдени мұра №1 (100) 2023

Жарияланды: 2023-03-31

Статьи

ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЕРТЕ САҚ ДӘУІРІНІҢ ЖАҢА ЕСКЕРТКІШІ

Мақалада  Шығыс  Қазақстандағы  Ақжайлау ауылы маңындағы сақ элитасының  қорғанынан  алынған  жаңа  материалдар  сипатталған.  Ескерткіштің  беткі  құрылымы  арнайы  алаңқайда  тұрғызылған,  пішіні  дөңгеленген және терең арықпен тұйықталған,  белгілі бір ретпен кезектесіп келетін саз, шым  тақтайшалар, лай кесектері, қиыршық тас және  басқа да материалдардан соғылған, оның бәрі тас  қабықшалармен жабылған. Қабір шұңқырының  үстіне  тікбұрышты  негізде  трапеция  тәрізді  тастан  жасалған  құрылым  тұрғызылған,  оған  шығыс  жағынан  көлденең  төселген  дромос  (дромос  –   қорған  астындағы  сағана,  лақатқа  апаратын  жабық  дәліз,  жартасты  немесе  топырақты үңгіп тесілген көрге кіретін қылет)  қосылады.  Дромос  пен  қабір  құрылымының  түйіскен  тұсына  жақын  жерден  ат  әбзелдері  мен  олардың  алтын  әшекейлерінен  тұратын  жасырылған екі қазына табылды.

ОРТА АЗИЯДАҒЫ МӘДЕНИ- ХРОНОЛОГИЯЛЫҚ КЕЗЕҢДЕР КОНЦЕПЦИЯСЫ АҒЫМЫНДАҒЫ ЕРТЕ СКИФ ДӘУІРІ: ТІРЕК ЕСКЕРТКІШТЕР ЖӘНЕ ЖАҢА АШЫЛЫМДАР

Мақала кез келген құбылыстың бастауы,  өркендеуі және аяқталуы болады деген постулат  үдесінен шыға отырып, ерте скиф дәуіріндегі  көне  дүниелерді  синхрондау  мәселелеріне  арналған. Орталық Азиядағы аталған уақыттың  негізгі  ескерткіштері  олардың  үш  мәдени- хронологиялық  көкжиекпен  байланысы  тұрғысынан қарастырылады. Сонымен қатар,  хронологияны  нақтылау  үшін  әрбір  кезеңді  ерте  және  кеш  фазаларға  бөлуге  тырысу  керек,  бұл  бірнеше  ғасырлардағы  шамадан  тыс  ұзартылған  даталардан  бас  тартуға  мүмкіндік береді. Әрбір кезең үшін даталары  дау  тудырмайтын  және  тәуелсіз  табиғи- ғылыми  әдістермен  немесе  археологиялық  әзірлемелермен  расталған  тірек  кешендер  анықталады. Мақаланың соңында 2022 жылы  Тувада зерттелген элиталық жерлеудің соңғы  материалы берілген.

БӘБІШ МОЛА КЕШЕНІНДЕГІ ЖАҢА ЗЕРТТЕУЛЕРДІҢ КЕЙБІР НӘТИЖЕЛЕРІ

Мақалада Сырдарияның ежелгі арнасында б.д.д. І мыңжылдықтың екінші  жартысында  Шірікрабат  археологиялық  егіншілік  мәдениеті  таралған,  Бәбіш- мола  кешенінде  бірнеше  жыл  жүргізілген  қазба  жұмыстарының  нәтижелері  жарияланады. Бәбіш мола б.д.д. IV-II ғғ. шірікрабат мәдениетін тасымалдаушы  соңғы  сақтардың  астаналық  орталығы  болған.  Аталған  мәдениет  б.д.д.  І мыңжылдықтың екінші жартысында Сырдарияның төменгі ағысын мекен ететін  көшпелі сақтардың шаруашылығы суландыру жүйесіне негізделіп, отырықшы  егіншілік  пен  бақташылыққа  ауысуы  барысында  пайда  болды.  Бәбіш  мола  кешенінде ірі өндірістік керамика орталығы және қала маңындағы қасиетті орын  мен  жерлеу  ескерткіштері  ашылды,  олардың  қысқаша  сипаттамасы  мақалада  келтірілген.

ҚАҢЛЫ МЕМЛЕКЕТІНІҢ ЖОҒАРЫ ӨНЕРІНІҢ СЮЖЕТТЕРІНЕ ИНТЕРПРЕТАЦИЯ

Мақала Оңтүстік Қазақстан аумағындағы  Қаңлы  мемлекеті  (б.з.д.  І  ғ.-б.з.  ІІ  ғ.)  кезеңіндегі  бірегей  артефактіндегі  безендіру  өнерінің  көркемдік  және  тарихи-мәдени  интерпретациясына  арналады.  Қазақстан  археологиясында  алғаш  рет  Қылышжар  қорымының  катакомбалық  жерлеу  орнынан  әлеуметтік  және  семантикалық-ғұрыптық  мазмұнға  ие  сюжеттері  бар,  садақ  сабының  жақтамасын безендіруге арналған мүйіз тіліктің  беті аса жоғары көркем оюмен суреттелген екі  жапсырма табылды.  Біріншісі қаңлы ақ сүйегінің арқарларға  аңшылығымен  байланысты.  Мұнда  биенің  үстінде «жокей» тәрізді бүгілген күйде отырған  шығыстық  келбеттегі  көшпелі  шабандоздың  ұзақ  шауып,  шаршап-шалдығып  қаумалауға  ұшыраған  жануарларға  садақ  атып  жатқан  бейнесі  суреттелген.  Мерген  жоғарғы  билік  нышанына  ие,  ол  садақ  және  оған  қосымша  атрибуттармен (қосалқы садақ, мықты сауыт,  қорамсақ,  жауынгерлік  жебе  жиынтығы)  қаруланған.  Екінші  сюжетте  мифтік  полиморфты  тіршілік  иесі  «аю-арыстанның»  арқарлар  тобына  шабуыл  жасауымен  байланысты:  «жыртқыштан»  қашып  құтылу  үшін  шауып  бара  жатқан  жануарлардың  бірінің  аяғына  араны  ашылған  жыртқыш  ұмсына төнген. Екі  композиция  да  аңшылықтағы  сакралдық  әрекетті  білдіреді,  онда  адам  (көшпелілер  социумында  жоғарғы  билікке  ие  Құдайға  жақын  деген  мәртебесі  бар  шабандоз)  және  мифтік  «аю-арыстан»  (бұл  да  құдай)  арқар  жануарларын  аулауда  ерекше  әлеуметтік  және  діни  функциялары  бар  кейіпкерлер  ретінде  қатысады.  Орталық  Азия және Оңтүстік Қазақстанның иран тілді  халықтарының  түсінігінде  фарн  (хварна)  құдайы  бақыт,  байлық,  денсаулық,  «зұлым»  күштерден қорғайтын күш. 
Подушкин А.Н. ҚР Мемлекеттік орталық музейі Алматы қ., Қазақстан е-mail: p_a_n_alex@mail.ru ҚАҢЛЫ МЕМЛЕКЕТІНІҢ ЖОҒАРЫ ӨНЕРІНІҢ СЮЖЕТТЕРІНЕ ИНТЕРПРЕТАЦИЯ
Қаңлы мемлекетінің бейнелеу өнерлерінің  шынайы  шедеврі  қатарына  жоғары  деңгейде  оймаланып безендірілген сюжеттері бар мүйіз  тіліктерді қояды.  Археологиялық  кешен  және  тарихи- мәдени  индикаторлар  бұл  бұйымдардың  хронологиясын  б.з.д.  І  ғ.  –  б.з.  ІІ  ғасырымен  мерзімдеуге мүмкіндік береді.
Материалдар мен зерттеу әдістері: Мақаладағы  зерттеліп  отырған  материалдар  ҚР Мемлекеттік орталық музейінің археология  қорынан.  Олар  Түркістан  облысы,  Ордабасы  ауданы, Сарыарық елді мекенінде орналасқан  Қылышжар қорымы, №14 қорғаннан табылған. Жерлеу  орнынан  табылған  материалдар  жүзді,  сабында  тастан  жасалған  қондырғысы  бар қару-жарақтар, киім әшекейлері – тоғалар,  үш  қанатты  темір  жебе  ұштары,  әлеуметтік  және  семантикалық-ғұрыптық  мазмұнға  ие  сюжеттері  бар,  садақ  сабының  жақтамасын  безендіруге  арналған  мүйіз  тіліктің  беті  аса  жоғары  көркем  оюмен  суреттелген  екі  жапсырма.  Аталмыш  материалдарды  зерттеу  кезінде  стилистикалық  талдаумен  толықтырылған  сюжеттің  иконографиясын  зерттеуде  типологиялық  әдіс  қолданылды.  Салыстырмалы  әдіс  арқылы  жәдігерлердің  ортақ және ерекше белгілері анықталды. Сондай  ақ,  тарихи  салыстырмалы  әдіс  арқылы  тарихи-археологиялық  байланыстар  да  ашылды.  Хронологиялық  атрибуция  салыстырмалы және мерзімдеу арқылы жүзеге  асырылды.  Зерттеуде  жазбаша  дереккөздер,  мұрағат  материалдары  және  далалық  қазба  жұмыстарының есептері пайдаланылды

НЕОЛИТ-ЭНЕОЛИТ ТАНДЕМІ ТУРАЛЫ

Ұсынылып  отырған  мақалада  алғашқы  қауымдық  жүйенің  негізгі  кезеңін  қамтитын  неолит  –  энеолит  кезеңдерімен  байланысты  бірқатар  мәселелер  қарастырылған.  Фактілерге  сүйене  отырып,  «неолит»  және  «энеолит»  ұғымдары  нақтыланып,  олардың  хронологиялық  реттілігіне  байланысты  болжамдар  талданады.  «Энеолит»  ұғымын  жоққа  шығаратын  кейбір  зерттеушілерге  қарағанда  автор  екі  кезеңнен  –  керамикаға  дейінгі және керамикалық кезеңдерден тұратын  неолит  кезеңінің  өзі  тұрмыстық  саладағы  жинаудан өндіріске көшумен сипатталатынын 
көрсетеді. Ұқсастықтары көп болғанымен, жаңа  белгілердің айтарлықтай саны энеолит кезеңін  неолит  кезеңінен  ажыратады.  Бұл  металды  қолданудың  басталуы,  отандық  өндірістің  жаңа кезеңде дамуы, ерлі-зайыптыларға көшу,  өндірістің әртүрлі салаларындағы жаңалықтар,  құрылыс  техникасындағы  жаңалықтар  және  т.б.  Осы  белгілерді  ескере  отырып,  автор  неолит  дәуірі  концепциясы  мен  энеолит  концепциясын дәстүрлі бөлу жүйесіне сәйкес  сақтау дұрысырақ болар еді деп есептейді

ХОЖАЛЫ-ГЕДАБЕК АРХЕОЛОГИЯЛЫҚ МӘДЕНИЕТІ ҚАРАБАХ ТОБЫНЫҢ ЕСКЕРТКІШТЕРІ (ДОВШАНЛЫ-БАЛЛУКАЯ- АХМАХИ ҚОРҒАНДАРЫНЫҢ МАТЕРИАЛДАРЫ БОЙЫНША)

Мақалада  таулы  Қарабахтың  археологиялық  ескерткіштерін  зерттеудің  қысқаша тарихы, сондай-ақ Хачынчай өзенінің  аңғарында орналасқан қорғандар тобында ХІХ  ғасырдың 90-жылдарында Э. Реслер жүргізген  қазба жұмыстарының нәтижелері сөз болады.  Бұл  –  Ходжалы-Кедабек  археологиялық  мәдениетінің  дамуының  екінші  кезеңіне,  яғни  б.д.д.  XII-XI  ғасырларға  жататын  Довшанлы,  Ахмахи, Баллукая қорғандары. Довшанлы  тобында  екі  қорған,  Ахмахи  тобында бес қорған, Баллукая тобында үш қорған  қазылған. Сирек ерекшеліктерді қоспағанда, осы  нысандардың  барлық  топтарында  жерлеудің  ұқсас  түрі  (қорған  астындағы  тас  скрипттер),  жерлеу рәсімі (бір немесе ұжымдық, негізінен  ингумациялық)  және  артефактілер  құрамы  (керамика, қола), шақпақтас немесе обсидиан  қарулары,  ат  әбзелдері,  зергерлік  бұйымдар)  кездесетіні назарға алынып, олар бір кешенге  біріктірілген. Довшанлы-Ахмахи-Баллукая  кешенінің  материалдарын  талдау  соңғы  қола  және  ерте  темір  дәуірінде  бүкіл  Әзірбайжанда,  атап  айтқанда  Қарабахта  қоғамдық-саяси  және  әлеуметтік-экономикалық  даму  жаңа,  жоғары  деңгейге  көтерілгенін  танып  білуге  мүмкіндік  береді.

ТҮРКИЯДАҒЫ ЮНЕСКО-НЫҢ МӘДЕНИ МҰРАЛАРЫ ТІЗІМІНЕ ЕНГЕН КЕЙБІР АРХЕОЛОГИЯЛЫҚ ЕСКЕРТКІШТЕР

Анадолы географиясы, Ежелгі Тавр және  Қашғар  аймақтары,  Евфрат,  Аракс  және  Қызылырмақ бассейндері, сондай-ақ Мендерес  пен  Фиртина  алқаптарымен,  архаикалық  дәуірден бері Кіші Азияны қалыптастырған ең  ежелгі мекендердің бірі болып табылады. Бұл  аймақтарда  тас,  қола,  темір  және  ерте  орта  ғасырлардағы  Анадолы-түрік  археологиялық  мұраларына жататын көптеген археологиялық  ескерткіштер,  қорымдар,  қасиетті  орындар  мен қала қалдықтары бар. Кіші  Азияның  соқпалы,  сан  қырлы  өткенінде,  хет,  лидия,  эллиндік  дәуірлерде  бұл  жерлерде  Рим  империясы,  Византия, 
Селжук  мемлекеті  және  Осман  империясы  билік құрды. Он жеті археологиялық нысан  ЮНЕСКО-ның  Дүниежүзілік  мұралары  тізіміне  енгізілген  Түркияның  мәдени  мұра  нысандары мен табиғи тарихи ескерткіштері  тізімінде бар. Бұл  зерттеуде  ЮНЕСКО-ның  мәдени  мұра тізіміне енгізілген түрік археологиялық  нысандары  зерделенеді.  Осы  тұрғыда  Гобеклитепе,  Чаталхойюк,  Хаттус  және  Троядағы қазба орындары таныстырылады.

МҰҒАЛЖАР ЖАРТАС ӨНЕРІНІҢ ЕСКЕРТКІШТЕРІ

Қазақстанның жартас өнері ескерткіштері  ежелгі  адамдардың  дүниетанымын  білуге  және  белгілі  бір  мәдени-тарихи  аспектілер  мен  тарихи  процестерді  бақылап  отыруға  көмектесетін  маңызды  ақпарат  көзі  болып  табылады.  Қазақстанда  көне  бейнелеу  өнерінің ескерткіштері көп, бейнелеу өнерінің  бірегей  үлгілерінің  бірі  Мұғалжар  өңірін  атауға  болады.  Мұғалжар  әсіресе  соңғы  қола  дәуіріндегі  жартас  өнері  ескерткіштерін  зерттеу  тұрғысынан  қызықты.  Алайда,  соңғы  жылдары  аталған  өңірде  тіркелген  Мұғалжар  ежелгі  халқының  жартастағы  бейнелеу  шығармашылығына  байланысты  көптеген  материалдар  жүйеленбеген,  сонымен  қатар  ежелгі  өнердің  тән  белгілері  мен ерекшеліктеріне талдау жасалмаған. Бұл  мәселелер өз кезегінде Мұғалжар өңірінің көне  тарихын қайта жаңғырту үдерісін қиындатады.  Бұл  мақалада  осы  өңірде  соңғы  жылдары  зерттелген Мұғалжардың ежелгі жартас өнері  туралы материалдар берілген.

СОЛТҮСТІК-ШЫҒЫС АРАЛ АЙМАҒЫНДАҒЫ НЕОЛИТ ЕСКЕРТКІШТЕРІН ЗЕРТТЕУ ТАРИХЫ

Ұсынылып  отырған  мақалада  автор  Арал  маңында  кеңестік  кезеңде  және  кейінгі  уақыттарда жүргізілген археологиялық зерттеу  жұмыстарының  қорытындыларын  жасаған.  Солтүстік  Арал  маңындағы  археологиялық  жағдайды  түсіну  үшін  өңірдің  геологиясы  мен  геоморфологиясының  негізгі  мәселелері  және  аймақта  жүргізілген  археологиялық  зерттеулердің  тарихы  қарастырылды.  Плейстоцен дәуіріндегі Қазақстан климатының  сипатты  белгісі  тектоникалық  белсенділіктің  депалеоклиматтың жаһандық ауытқуының да  әсерінен  циклді  сипатқа  ие  аридизацияның  күшеюі  болды.  Осындай  индустрияға  мәдени-мерзімдік баға беру өте күрделі және  негізінен жанама белгілер негізінде беріледі –  геоморфологиялық  жағдай,  артефактілердің  сақталу деңгейі, шикізат пен техникалық және  типологиялық параметрлерді талдау

ОРТАҒАСЫРЛЫҚ ТҮРКИЯ ҚОЛЖАЗБАЛАРЫНДАҒЫ ШУ, ТАЛАС ӨҢІРІНЕ ҚАТЫСТЫ ДЕРЕКТЕР

Мақалада Түркия мемлекетінде VIII ғасырдан бері қызмет етіп келе жатқан  ежелгі Сүлеймания кітапханасында сақталған жазба деректер мен сирек кездесетін  кітап қоры туралы баян етіледі. Соның ішінде IX-XII ғасырлардағы мұсылман  елдері  саяхатшыларының  жазбалары  жөніндегі  мәліметтер  беріледі.  Тарихи  еңбектер  Қазақстан  мен  Орталық  Азияның  ортағасырлық  тарихына  қатысты  маңызды  дереккөздерге  толы.  Жазба  деректер  сол  заманғы  географиялық,  этникалық,  этнографиялық,  экономикалық  сипаттағы  құнды  мәліметтерден  түзілген.  Ортағасырлық  мұсылман  саяхатшыларының  жазбалары  Қазақстан  аумағында  өмір  сүрген  ортағасырлық  мемлекеттер  өмірін  тереңірек,  негізді  зерттеуге мүмкіндік береді.

ИНТЕРЕСНЫЕ АРХЕОЛОГИЧЕСКИЕ НАХОДКИ ДРЕВНЕГО ГОРОДИЩА ТАРАЗ

В данной статье содержатся исторические сведения о популярных экспонатах
заповедника-музея «Памятники древнего Тараза», о ценных и уникальных
артефактах, таких как сфероконусы и сипая (орудие для подкладывания под
керамическую посуду), найденных при археологических раскопках городища
древний Тараз, города с 2000-летней историей. В работе представлены результаты
археологических исследований, предположения и концепции о возникновении
и использовании найденных экспонатов. Проведенные археологические работы
на городище Тараз дали возможность вскрыть разновременные исторические
периоды развития города.

СЕМЕЙ ҚАЛАСЫ АУМАҒЫНДА ЖҮРГІЗІЛГЕН АПАТТЫҚ ҚАЗБАЛАРДЫҢ АЛДЫН АЛА НӘТИЖЕЛЕРІ ЖӘНЕ АРХЕОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР ТАРИХЫНАН

Мақалада  2021  жылдың  далалық  маусымында  Семей  қаласының  аумағында  жүргізілген  құтқару  археологиялық  жұмыстарының  алғашқы  қортындылары  баяндалады.  Сондай-ақ,  мақалада  Семей  қаласы  мен  қала  төңірегінде  жүргізілген  археологиялық  зерттеулердің  кейбір  мәселелері қарастырылады. Мақалада құрылыс  жұмыстарын  ұйымдастыру  және  жүргізу  кезеңінде  археологиялық  экспертиза  мен  бақылаудың маңыздылығы айтылады.

ЖЕР ШАРУАШЫЛЫҒЫМЕН АЙНАЛЫСҚАН АҚБАУЫР-III ҚОНЫСЫ

Мақалада Ақбауыр-III  қонысына  жүргізілген  археологиялық  қазба  жұмыстарының  нәтижелері  мен  археологиялық  материалдарына  жүргізілген  талдау нәтижелері берілген. Қоныстың ерекшелігі қола дәуірінде өмір сүрген  ертедегі  тұрғындардың  мал  шаруашылығы  және  егіншілікпен  айналысқаны,  оған  қоныстың  мәдени  қабатынан  табылған  заттай  деректер  дәлел.  Солардың  арасындағы ерекшелері, ол – дәнүккіштер. Сонымен қатар, қоныстан жерүсті  пештері мен ошақтардың орындары табылды.