2001-2008 жылдары Қаратауда жүргізген археологиялық зеттеулер (Тұран археологиялық экспедициясы материалдары негізінде)

Архад Молдахмет

Аңдатпа

Мақалада Тұран археологиялық экспедициясының (жетекшісі тарих ғылымдарының докторы, профессор М.Елеуов) 2001-2008 жж. Түркістан обылысы (бұрынғы Оңтүстік Қазақстан облысы), Сауран (бұрынғы Түркістан) ауданы аумағында жүргізген археологиялық зерттеулері кең көлемде баяндалады.

Мақаланың мақсаты: Тұран археологиялық экспедициясының Қаратауда жүргізген қазба және барлау жұмыстары нәтижесінде анықталған ортағасырлық ескерктіштердің тарихи-мәдени қалыптасуы мен дамуын зерделеу.

Зерттеу әдістері: Археологиялық зерттеудің әдіс-тәсілдеріне (іздеу, барлау, қазба) орай Қаратаудың күнгей беткейінде орналасқан ортағасырлық Күлтөбе мен Қарашық қалашықтарында зерттеу жұмыстары жүргізіліп, олардың құрылымдық-жоспарлану ерекшеліктері, мәдени қабаттары және археологиялық кешендері анықталды.

Зерттеу нәтижелері: Қазба барысында алынған деректер аймақтың тарихи дамуы мен қалалық мәдениетінің қалыптасу үдерістерін нақтылауға мүмкіндік берді. Сонымен қатар экспедиция мүшелері Біресек, Байылдыр, Жыңғылшық, Үшөзен, Қарақұдық сияқты өзен аңғарлары мен шатқалдарында барлау жұмыстарын жүргізіп, 15 жерден ежелгі тасқа салынған сурет орындарын (петроглифтерді) анықтады. Олардың қатарында Қоржайлау, Таңбалытас, Тектұрмас, Қиынжүрек, Қарадегерес, Төсбұлақ, Шүкірсаз, Қызылшың, Бұрақоныс, Кеңөзен, Қарақұс, Майдантал, Майлықара сынды маңызды нүктелер бар. Бұл петроглифтерде ежелгі қоғам мүшелерінің діни-мифологиялық ұғымдары, аңшылық және мал шаруашылығы көріністері бейнеленген. Әсіресе, бейнелеу стиліндегі әртүрлілік пен композициялық тұтастық ежелгі адамның дүниетанымын ашуда үлкен рөл атқарады.

Қортыныдылар: Қортындылай келе мақалада археологиялық деректерге сүйене отырып, тасқа салынған суреттердің және ортағасырлық ескеркіштердің тарихи-мәдени маңызы, зерттеу әдістері мен келешектегі ғылыми бағыттары жүйелі түрде талданған.

Тұран, Түркістан, Қарашық, ортағасыр, барлау, қазба, қала, бекініс, төбе

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. 2001-2008 жылдары Қаратауда жүргізген археологиялық зеттеулер (Тұран археологиялық экспедициясы материалдары негізінде). «Мәдени мұра». 109, 2 (Jun. 2025), 6–25.

(1)2001-2008 жылдары Қаратауда жүргізген археологиялық зеттеулер (Тұран археологиялық экспедициясы материалдары негізінде). main 2025, 109 (2), 6-25.

2001-2008 жылдары Қаратауда жүргізген археологиялық зеттеулер (Тұран археологиялық экспедициясы материалдары негізінде). (2025). «Мәдени мұра», 109(2), 6-25. https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/505

2001-2008 жылдары Қаратауда жүргізген археологиялық зеттеулер (Тұран археологиялық экспедициясы материалдары негізінде). «Мәдени мұра», [S. l.], v. 109, n. 2, p. 6–25, 2025. Disponível em: https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/505. Acesso em: 10 oct. 2026.

“2001-2008 жылдары Қаратауда жүргізген археологиялық зеттеулер (Тұран археологиялық экспедициясы материалдары негізінде)”. 2025. «Мәдени мұра» 109 (2): 6-25. https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/505.

“2001-2008 жылдары Қаратауда жүргізген археологиялық зеттеулер (Тұран археологиялық экспедициясы материалдары негізінде)” (2025) «Мәдени мұра», 109(2), pp. 6–25. Available at: https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/505 (Accessed: 10 October 2026).

[1]“2001-2008 жылдары Қаратауда жүргізген археологиялық зеттеулер (Тұран археологиялық экспедициясы материалдары негізінде)”, main, vol. 109, no. 2, pp. 6–25, Jun. 2025, Accessed: Oct. 10, 2026. [Online]. Available: https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/505

“2001-2008 жылдары Қаратауда жүргізген археологиялық зеттеулер (Тұран археологиялық экспедициясы материалдары негізінде)”. «Мәдени мұра», vol. 109, no. 2, June 2025, pp. 6-25, https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/505.

“2001-2008 жылдары Қаратауда жүргізген археологиялық зеттеулер (Тұран археологиялық экспедициясы материалдары негізінде)”. «Мәдени мұра» 109, no. 2 (June 13, 2025): 6–25. Accessed October 10, 2026. https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/505.

1.2001-2008 жылдары Қаратауда жүргізген археологиялық зеттеулер (Тұран археологиялық экспедициясы материалдары негізінде). main [Internet]. 2025 Jun. 13 [cited 2026 Oct. 10];109(2):6-25. Available from: https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/505

1.2001-2008 жылдары Қаратауда жүргізген археологиялық зеттеулер (Тұран археологиялық экспедициясы материалдары негізінде). main. 2025;109(2):6-25. Accessed October 10, 2026. https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/505