Мәзір
Статьи

ТҮРКІ-МОҢҒОЛ АРЕАЛЫНДАҒЫ АСЫҚҚА БАЙЛАНЫСТЫ ДӘСТҮРЛІ ОЙЫНДАР: ТІЛ, НОРМА ЖӘНЕ МӘДЕНИ ЖАДЫ

Айжан Байгаж 1 , Аида Нурбаева 2 , Айгуль Рустемова 3

1 Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық Университеті; 2 Казахский национальный педагогический университет имени Абая; 3 Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

Бет. 125-139

Аңдатпа

Мақала түркі-моңғол ареалындағы дәстүрлі асық ойындарын (қаз. асық, қырғ. ашык/чүкө, моңғ. шағай) салыстырмалы этнолингвистикалық тұрғыда талдап, сипаттауға арналған. Зерттеуде ойынның терминологиялық жүйесінің лексика-семантикалық ұйымдасуына ерекше назар аударылады. Зерттеуіміздің бастапқы ұстанымы – тіл бұл кешенде практикаға қосалқы сипаттама ретінде емес, нормативтік реттеу механизмі ретінде қызмет етеді. Атап айтқанда, ойын құралдарының және олардың мәртебелік түрлерінің атаулары, нәтижелердің позициялық белгіленуі, әрекеттер терминологиясы мен реттеуші лексика арқылы рұқсат етілген іс-әрекеттің өлшемдері, нәтижені тану рәсімдері және ойындық басымдықты бөлу қағидаттары бекітіледі. Қазақ, қырғыз және моңғол дәстүрлері материалының негізінде кешеннің ортақтығы, функционалдық эквиваленттілік ретінде көрсетіледі: тек формалды сәйкестіктерді ғана емес (асық – ашык/чүкө – шагай, алшы – алчы – алц), ең алдымен бірліктің ойын механизміндегі атқаратын рөлі салыстырылады. Зерттеу нәтижесінде қазақ материалы заттық-иерархиялық модельдің айқындылығын көрсететіні (әсіресе сақа – кеней оппозициясы және зат мәртебесінің функционалдық «салмақпен» байланысы), қырғыз дәстүрі позициялық лексиканың прагматикалық тұрақтылығын және оны тұрақты тіркестерден-ақ көруге болады. Ал, моңғол материалы қалыптардың бейнелі-символдық концептуалдануын және ойын практикаларын институционалдық стандарттауға ұмтылысын танытатыны анықталды. Паремиологиялық және фразеологиялық қабат ойын категорияларының әлеуметтік семантикаға (сәттілік, құзыреттілік, бедел) ауысуын дәлелдейді, бұл асық/ашык/шағайды әлеуметтендірудің және ұжымдық жадты сақтаудың мәдени тетігі ретінде түсіндіруге мүмкіндік береді.

Түркі-моңғол ареалы, асық–ашық/чүкө–шағай, этнолингвистика, терминологиялық жүйе, кірме сөздер, мәдени жады, позициялық лексика, нормативтілік, салыстырмалы талдау

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2026. ТҮРКІ-МОҢҒОЛ АРЕАЛЫНДАҒЫ АСЫҚҚА БАЙЛАНЫСТЫ ДӘСТҮРЛІ ОЙЫНДАР: ТІЛ, НОРМА ЖӘНЕ МӘДЕНИ ЖАДЫ . «Мәдени мұра». 112, 1 (Mar. 2026), 125–139.
(1)ТҮРКІ-МОҢҒОЛ АРЕАЛЫНДАҒЫ АСЫҚҚА БАЙЛАНЫСТЫ ДӘСТҮРЛІ ОЙЫНДАР: ТІЛ, НОРМА ЖӘНЕ МӘДЕНИ ЖАДЫ . main 2026, 112 (1), 125-139.
ТҮРКІ-МОҢҒОЛ АРЕАЛЫНДАҒЫ АСЫҚҚА БАЙЛАНЫСТЫ ДӘСТҮРЛІ ОЙЫНДАР: ТІЛ, НОРМА ЖӘНЕ МӘДЕНИ ЖАДЫ . (2026). «Мәдени мұра», 112(1), 125-139. https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/544
ТҮРКІ-МОҢҒОЛ АРЕАЛЫНДАҒЫ АСЫҚҚА БАЙЛАНЫСТЫ ДӘСТҮРЛІ ОЙЫНДАР: ТІЛ, НОРМА ЖӘНЕ МӘДЕНИ ЖАДЫ . «Мәдени мұра», [S. l.], v. 112, n. 1, p. 125–139, 2026. Disponível em: https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/544. Acesso em: 19 nov. 2026.
“ТҮРКІ-МОҢҒОЛ АРЕАЛЫНДАҒЫ АСЫҚҚА БАЙЛАНЫСТЫ ДӘСТҮРЛІ ОЙЫНДАР: ТІЛ, НОРМА ЖӘНЕ МӘДЕНИ ЖАДЫ ”. 2026. «Мәдени мұра» 112 (1): 125-39. https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/544.
“ТҮРКІ-МОҢҒОЛ АРЕАЛЫНДАҒЫ АСЫҚҚА БАЙЛАНЫСТЫ ДӘСТҮРЛІ ОЙЫНДАР: ТІЛ, НОРМА ЖӘНЕ МӘДЕНИ ЖАДЫ ” (2026) «Мәдени мұра», 112(1), pp. 125–139. Available at: https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/544 (Accessed: 19 November 2026).
[1]“ТҮРКІ-МОҢҒОЛ АРЕАЛЫНДАҒЫ АСЫҚҚА БАЙЛАНЫСТЫ ДӘСТҮРЛІ ОЙЫНДАР: ТІЛ, НОРМА ЖӘНЕ МӘДЕНИ ЖАДЫ ”, main, vol. 112, no. 1, pp. 125–139, Mar. 2026, Accessed: Nov. 19, 2026. [Online]. Available: https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/544
“ТҮРКІ-МОҢҒОЛ АРЕАЛЫНДАҒЫ АСЫҚҚА БАЙЛАНЫСТЫ ДӘСТҮРЛІ ОЙЫНДАР: ТІЛ, НОРМА ЖӘНЕ МӘДЕНИ ЖАДЫ ”. «Мәдени мұра», vol. 112, no. 1, Mar. 2026, pp. 125-39, https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/544.
“ТҮРКІ-МОҢҒОЛ АРЕАЛЫНДАҒЫ АСЫҚҚА БАЙЛАНЫСТЫ ДӘСТҮРЛІ ОЙЫНДАР: ТІЛ, НОРМА ЖӘНЕ МӘДЕНИ ЖАДЫ ”. «Мәдени мұра» 112, no. 1 (March 31, 2026): 125–139. Accessed November 19, 2026. https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/544.
1.ТҮРКІ-МОҢҒОЛ АРЕАЛЫНДАҒЫ АСЫҚҚА БАЙЛАНЫСТЫ ДӘСТҮРЛІ ОЙЫНДАР: ТІЛ, НОРМА ЖӘНЕ МӘДЕНИ ЖАДЫ . main [Internet]. 2026 Mar. 31 [cited 2026 Nov. 19];112(1):125-39. Available from: https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/544
1.ТҮРКІ-МОҢҒОЛ АРЕАЛЫНДАҒЫ АСЫҚҚА БАЙЛАНЫСТЫ ДӘСТҮРЛІ ОЙЫНДАР: ТІЛ, НОРМА ЖӘНЕ МӘДЕНИ ЖАДЫ . main. 2026;112(1):125-139. Accessed November 19, 2026. https://madenimura-journal.kz/index.php/main/article/view/544