Нөмір 108 № 1 (2025): Мәдени мұра №1 (108) 2025

Көне түрік дәуірінде өлікті аттандырудың ерекше жосын-жоралғылары болды. Осы жосын-жоралғылардың бірі рәмізі де аруаққа арналған арнайы ғұрыптық кешен орнату, онда өліктің тірі кезіндегі бет-бейнесін, тұлғасын арнайы таспен қашап сомдайды.  Оны көне түріктер «бәдіз» ( көне түрікше:  bediz > бедиз тасмүсін) деп атады.  Осындай бәдіздер Еуразия кеңістігінде молынан кездеседі, әсіресе бәдіз қашау өнері түрік, қыпшақ дәуірінде ерекше салтқа айналды, ерекше дамыды. Мақалада Ұлы даладағы көне түріктердің ғұрыптық кешендері, оның құрамдас бөлігі - барық (негізгі кешен құрылысы, тастан жасалған қапталдар),  бәдіз (тасмүсін), бітіктас (жазулы ұстынтас), күншығысқа бағытталған балбалдар  тізбегі мен су арық, топырақ қоршау жүйесі, кірпіштен салынған еден секілді бөліктері жайлы зерттеудің этномәдени мәндері қарастырылған. Көне түріктерде жерлеу орны, жартаста жерлеу және ғұрыптық кешен орнату жосындары болды. Бұлар Түрік қағандығының саяси-әскери құрылымына орай ірілі-кішілі болып келеді. Осы орайда көне түрік тіліндегі ежелгі атауларын жаңғыртуды да көздедік. Зерттеу барысында археологиялық кешендерге тарихи салыстырмалы талдау, терминдердің этимологиялық зерттеуі және жазба деректерді, атап айтқанда, көне түркі жазба ескерткіштері мен қытай жылнамаларын интерпретациялау, сондай-ақ археологиялық қазба жұмыстары барысында табылған этнографиялық материалдарды талдау қолданылды.

Ғасырлар бойы темір ұсталығы өнері көптеген халықтардың мәдениетінде ерекше орын алды. Темір ұсталығы тек қолөнер ғана емес, сонымен қатар символдық мәні тереңнен бастау алатын ерекше қасиетті құбылыс болып табылады. Қазақ халқының дәстүрлі мәдениетіндегі темір ұсталығымен байланысты тылсым құбылыстар халық санасында сакралды ұғымдарды қалыптастырды. Осыған орай мақалада қазақ халқының темір ұсталығы өнеріне қатысты сакралды ұғымдармен байланысты тілдік бірліктердің этномәдени семантикасы тарихи-мәдени мұра контексінде қарастырылады.

Жұмыстың мақсаты – темір ұсталығына қатысты этномәдени атаулардың тілдік-мәдени семантикасында орныққан сакралды ұғым-түсініктердің табиғатын, материалдық және рухани мәдениеттің сабақтастығын айқындау. 

Мақалада темір ұсталығына қатысты қасиетті ұғымдармен байланысты қалыптасқан атаулардың арқылы ұлттық-мәдени және лексика-семантикалық ерекшеліктерін қарастыруда салыстыру, сипаттау, талдау әдістері, этномәдениеттанымдық тәсілдер пайдаланылды. Этнолингвистиканың жүйелілік принципіне орай «індете» зерттеу әдісі арқылы тіліміздегі темір ұсталығына қатысты сакралды ұғымдағы  лексикалық бірліктер мағыналарының негізінде жатқан этнолингвистикалық ақпараттарды айқындау жұмыстары жүргізілді.   

Нәтижесінде мұндай атаулардың этномәдени семантикасының түпкі негізінде ұлтымыздың мәдени кодында астарланған тарихы, мәдениеті, салт-санасы және басқа да құндылықтары жатқандығы нақтыланды.

Қазақтар әлемінің тілдік әрі этникалық бейнесін жасауда темір ұсталығына қатысты сакралды ұғымдағы атаулардың этномәдени семантикасын айқындаудың, сондай-ақ бұл өнер түріне және оған қатысты этномәдени лексикалық бірліктерді заттай және рухани мәдениет тұрғысынан музейтану және басқа да ғылым салаларымен байланыста кешенді түрде зерттеудің маңыздылығы жөнінде қорытынды жасалды.

Қарабақ халқы Әзірбайжан түріктерінің бір бөлігі болып табылады. Сондай-ақ қазіргі Әзірбайжан шекарасынан тыс өмір сүретін отандастарымыз ғасырлар бойы жергілікті дәстүрлі ерекшелері негізінде рухани мәдениет үлгісін жасап келді.
Баяттар – халық шығармашылығының басты салаларының бірі. Олар Әзірбайжан халқының рухани күшін, оның әлеуметтік-саяси, қоғамдық және тарихи оқиғаларға деген көзқарасын бейнелейтін шексіз сөз байлығымен ерекшеленеді, сондай-ақ әр дәуірдегі шығармашылық адамдардың еңбегінің көрінісі болып табылады. Аталмыш аңыз әңгімелерді бізге жеткізген ақпарат берушілердің көпшілігі қазір өмірде жоқ. Алайда, олардың жазып қалдырған баяттары өздерінің қайталанбас ерекшеліктерімен тарихта қалған.
Қарабақ халқының дәстүрлері тарихи-этнологиялық тұрғыдан әлі зерттелмеген. Мақалада Қарабақ халқының рухани дәстүрлері, оның жергілікті халық өміріндегі орны қарастырылған. Зерттеудің мақсаты – баяттардың аймаққа тән ерекшеліктерін жазып, оларды талдау және өзектілігін анықтау, сондай-ақ осы өңірдегі баяттарды ғылыми тұрғыда зерттеу болып табылады.
Зерттеуде этнологиялық және әдеби далалық материалдар, өмірден өткен адамдардан жазып алынған мәліметтер және олардың туыстары мен немерелері арқылы жеткізілген деректер қолданылды.

Әзірбайжан аумағында тарихи тұрғыдан көпқырлы суару жүйелері (арықтар, бұлақтар, құдықтар, бассейндер, тоғандар және т.б.) жасалған. Адамзаттың ең құнды өнертабыстарының бірі – жасанды суару жүйесі болып табылатын қанат (кәріз) жүйесі. Негізінен суды таулы аймақтан басқа жерге тасымалдауды қамтамасыз ететін қанат жүйесі қалалық мәдениеттің дамуына байланысты кеңінен таралған. Қалаларды көркейтуге ықпал еткен бұл жүйе олардың әлеуметтік жоспарлануына да әсер етті. Қанаттардың маңында шеберханалар орналасып, қала маңындағы бақтар мен егістік алқаптары жасалған. Ежелгі дәуірден бері әлемнің түрлі аймақтарында, соның ішінде Әзірбайжанда қалыптасқан қанат жүйесі елдегі ауыл шаруашылығының, отырықшы өмір салтының және қалалық мәдениеттің даму көрсеткіші болып табылады. Соңғы кезеңдерде Әзірбайжанда жүргізілген археологиялық қазбалар қанат жүйесінің кеңінен таралуы негізінен араб шапқыншылығынан кейінгі кезеңге тиесілі екенін дәлелдеді. Нахчыван, Қарабақ, Гәнжа, Газах және басқа да аймақтарда қанат жүйесі кеңінен таралғанымен, олардың көбісі қазіргі уақытта пайдаланылмайды. Дегенмен этнографиялық зерттеулер кейбір қалаларда (мысалы, Ордубад және т.б.) қанат мәдениетінің әлі де сақталғанын көрсете. Зерттеудің негізгі мақсаты – көне су жеткізу жүйесін зерттеу арқылы халықтың өмір салты мен мәдени мұрасын зерттеу. Бұл зерттеу барысында кәріз жүйесі Ордубад, Нахчыван, Гәнжа және басқа да қалалары қарастырылып, халықтың күнделікті өміріндегі кәріздің маңызы зерттелді. Этнографиялық зерттеумен қатар, халық арасында сауалнама жүргізілді. Мақалада ортағасырлық дереккөздер (Хамдулла Казвини, Надир Мирза Қажар, Хиндушах Нахчывани және т.б.), еуропалық авторлардың еңбектері (Э. Полак, Дж. Браун және т.б.) және заманауи зерттеулер пайдаланылды.

Мақалада Грузия Республикасының Караязы аймағындағы Тахла өзенінің тұрғындарының рухани мәдениеті қарастырылған. Халық ауыз әдебиетіндегі көне әндер, бесік жырлары, мақал-мәтелдер, жұмбақтар мен наным-сенімдерге алғаш рет этнографиялық зерттеу жасалған. Олардың өмірдегі орны мен рөлі қарастырылып, халықтың жүрегінен шыққан, ұрпақтан ұрпаққа сақталып жеткен, баға жетпес көркем құжат ретіндегі рухани мәдениеттің мысалдары көрсетілген.

Тахла Чукайларының көне тамырлары бар халқының этнологиялық зерттеулерге тартылуы кездейсоқ емес. Бұл жағдайдағы басты рөлді 17 ғасырдың махаббат өлеңдерінен, ақындық бейнесінен танылған  Қороғлының Тахла тайпасынан шыққаны баяндалады. Танымал философ ғалым, бүкіл түркі дүниесіне танымал тұлға, ғалымдар мен зерттеушілердің құрметіне ие болған профессор Жамал Мұстафаев туралы өз пікірін айтып, біздің дерегімізді айқындай түседі. Ол: Караязи өңіріндегі Тахла қауымы өз тарихына адал, ақиқатқа сенетін, рухани құндылықтарын сақтаған, әрі өзін-өзі сақтай алған халық ретінде ерекшеленеді» деп атап көрсеткен.

Ғылыми мақалада Еуразиялық аймақта соғыс пен әскери өнердің қалыптасуына өзіндік елеулі үлес қосқан ортағасырлық көшпенділердің соғысу әдіс-тәсілдері қарастырылған. Көшпелі өмір салтын әскерилендіру орта ғасырлардағы халықтардың материалдық және рухани мәдениетінде де көрініс тапты. Көшпенділер бірнеше ғасырлар бойы қарсыластарынан әскери-саяси басымдыққа ие болған әскери жүйені құрушылар болғандығын тарихи деректер дәлелдер отыр. Көшпенді халықтардың әскери тарихының көп қырлы мәселелері қазіргі таңда жан-жақты зерттелуде. Алайда, әскери-тарихи тақырып қазіргі таңда қазақстандық тарихнамада жеткілікті зерттелмеген мәселелердің бірі болып отыр. Осы негізде жазылған бұл ғылыми мақаланың мақсаты: қазақ хандығы жауынгерлерінің әскери өнерін зерттеу арқылы олардың соғыс жүргізу тактикасын, қару-жарақ түрлерін, әскери құрылымын және соғыс әдістерін анықтау. Сондай-ақ, қазақ әскери дәстүрінің тарихи дамуын, оның көршілес халықтармен қарым-қатынасын және заманауи әскери өнерге ықпалын талдау. Мақалада қазақ халқының әскери өнері туралы тарихи деректерді талдау мен сараптаудың тарихи-салыстырмалы және тарихи-типологиялық, индуктивті талдау әдісітері бойынша жүргізілді. Бұл зерттеу қазақ халқының әскери мұрасын тереңірек түсінуге және оны қазіргі заман тұрғысынан бағалауға мүмкіндік береді. Қазақ соғыс өнерінің қалыптасуы мен қолданысқа ену  кезеңдеріне қатысты деректерді, ғылыми тұжырымдалған фактілердің мазмұнын ашуға бағытталған салыстыру, талдау тәсілдеріне басымдық берілді. Қазақ халқының әскери өнері туралы жинақталған деректер мен мәліметтер саралана отырып, ғылыми айналымға ұсынылды.

Бұл мақала «Азаттық» радиосының кеңестік кезеңдегі Қазақстан тарихын жариялаудағы қызметін талдауға арналған. Өткен ғасырдағы радиохабарларды шолу негізінде ресми кеңестік тарихнамаға қарсы тұрған Қазақстанның өткеніне балама көзқарасты таратудың маңызды арнасы ретінде радиостанцияның рөлі зерттеледі.

Бұл зерттеудің мақсаты – «Азаттық» радиосының балама тарихи көзқарасты қалыптастырудағы рөлін анықтау мақсатында кеңестік кезеңдегі Қазақстан тарихын жариялаудағы қызметін талдау. Зерттеу радиобағдарламалар мен жарияланымдарды талдауды, әңгімелерді анықтау үшін дискурсты талдауды және радионы қоғамдық қабылдауды тарихи және мәдени бағалауды қамтитын кешенді әдістемеге негізделген.

Мақалада Азаттық радиосы кеңестік тарихи шығармалардың идеялық жағын дәйекті түрде сынға алып, тарихи зерттеулерде объективтілікке, шындыққа, цензураға жол бермеуге шақырғаны көрсетілген. Радио Алаш зиялыларын халық қаһармандары, өзін-өзі тану жолындағы күрескерлер ретінде көрсетіп, оларды оңалтуға ерекше көңіл бөлді. Кеңестік тарихнамадан айырмашылығы, «Азаттық» Қазақстанның Ресейге қосылуының ерікті сипатын жоққа шығарып, республиканың КСРО құрамындағы тәуелді мәртебесін атап өтті. Сондай-ақ радиостанция ұлттық құндылықтарды белсенді түрде насихаттап, тыңдаушыларды қазақ тарихына қатысты шетелдік ғылыми еңбектермен таныстырып, ақпараттық кеңістікті кеңейтіп, өткеннің маңызды оқиғалары мен қайраткерлеріне балама көзқарас ұсынып отырды. Мақалада Азаттық радиосының кеңестік тарихнамаға сыни көзқарасты қалыптастырудағы және идеологиялық қысым жағдайында ұлттық тарихи жадыны сақтаудағы маңызды рөлі атап өтілген.

«ХХ ғасыр басындағы Солтүстік Қазақстан: Алаш зиялыларының қоғамдық-саяси қызметі» атты монографиялық еңбекте Қазақстан тарихындағы Алаш қозғалысының тарихи маңыздылығы, Алаш саяси партиясының және Алашорда үкіметінің Солтүстік Қазақстандағы қоғамдық-саяси қызметі, рухани мұрасы жайында құнды мәліметтер берілген. Солтүстік Қазақстан өңіріндегі Алаш қозғалысының қайраткерлері, олардың қозғалысқа қатысуынан бастап, күрескерлік деңгейге көтерілуі нақты деректік материалдармен, мысалдармен пайымдалған. Сондай-ақ, кітапта Алаш қайраткерлерінің қызметі, олардың қилы тағдыры, қуғын-сүргінге ұшыраған кездегі тергеу істері және сол кезеңдегі саяси мәселелер жайында мол ақпарат қамтылған.