Нөмір 111 № 4 (2025): Мәдени мұра №4 (111) 2025

Мақалада көшпелі түркі-монғол халықтарында қолданылған жоғарғы билік дәрежесінің рәміздік белгісі – құс қауырсындарынан жасалған, «жыға» деп аталатын бас киім әшекейінің қолдану дәстүрінің тарихы, ерекшеліктері зерттеледі. Аталмыш тақырып отандық тарихнамада осы уақытқа дейін арнаулы ғылыми зерттеудің нысаны болған жоқ. Бұл –мақаланың тақырыбының өзектілігін анықтайды. Сондықтан мақаламыздың мақсаты көшпелі халықтардың билік атрибуттары жүйесінің бір элементі – жоғарғы биліктің рәміздік белгісі «жығаның» қолдану тарихын жан-жақты зерттеу. Осы мақсатқа сәйкес зерттеу нысаны – жығаның пішінін, ерекшелігін, функциясын, қолдану аясын және таралу аймақтарын анықтау. Зерттеудің деректік негізі жазба және ауызша деректер, музейлік ескерткіштер, бейнелік (иконографиялық) материалдар.

Зерттеу нәтижелері үстем тап өкілдерінің бас киіміне айналдыра қауырсындар тағу дәстүрі көшпелі халықтарда біздің заманымызға дейінгі I мыңжылдықтың ортасында пайда болғанын көрсетеді. Бұл дәстүр орта ғасырларда түркілерде де сақталып, ХIII-ХIV ғасырларда монғолдарда да жалғасып, монғол империясында хандардың, тархандардың дәреже белгісі ретінде қолданылады. Шамамен ХIV ғасырда бұл жоғары дәреже белгісінің өзгерген түрі – бас киімнің төбесіне не маңдайына шаншылатын бір-екі-үш қауырсыннан тұратын «жыға» пайда болды. ХV-ХVII ғасырларда биік әлеуметтік дәреже белгісі ретінде жыға тағу салты көшпелі түркі-монғол халықтары құрған мемлекеттердің бәрінде қолданыста болған. Хандық, сұлтандық дәреже белгісі ретінде жыға тағу дәстүрі Қазақ хандығында да жалғасып, қазақтарда ХVІІІ ғасырдың аяғына дейін сақталып келді. Кейін қазақтарда хандық биліктің және кәсіби әскерилер болған батырлар әлеуметтік жігінің жойылуымен бұл дәстүр де жоғалып, «жыға» сөзінің мағынасы бүгінде ұмыт болды. Бұл зерттеу көшпелі халықтардың дәстүрлі әскери және билік символикасын зерттеушілерге түркі-монғол халықтарының билік рәміздерінің ерекшелігін, қолдану дәстүрін түсінуге пайдалы болады.

Работа посвящена насущной теме, совершенно не изученной в туркменской историографии. Речь пойдет о печатях XIX в., точнее перстнях-печатках, активно используемых туркменскими ханами, старшинами и судебными лицами в своей ежедневной практике. Печати издавна употреблялись в туркменском обществе и сохранялись, пусть и в весьма архаичном виде, вплоть до начала XX в.

Для решения поставленной задачи автор использовал весь имеющийся на данный момент материал: отчеты чиновников, дневники путешественников и редкие рисунки, на которых видны оттиски печатей. Определенную пользу в этом направлении окажут археологические находки более ранних времен и имеющаяся в научной литературе их интерпретация. В виду скудности исследовательского материала, для решения поставленной задачи был выбран комплексный метод исследования, как единственно верный и подходящий. Сопоставление документов и сравнительный анализ позволили выявить общие черты, присущие печатям XIX в., но также установить их особенности и функциональное назначение. Рассмотрение печатей как элемента части материальной и духовной культуры туркменского народа, являет собой определенную научную новизну, так как вопрос этот ранее не изучался туркменскими учеными.

Ежелгі адамдардың діни әдет-ғұрыптары, жерлеу рәсімдері мен мәдени ескерткіштері олардың өмір салтын, тұрмыс-тіршілігін, шаруашылығын және рухани мәдениетін зерттеуде құнды дереккөзі болып табылады. Археологиялық деректер палеолит дәуірінен бастап түрлі материалдардан жасалған тұмарлар, культтік нышандар мен ритуалдық заттарды қолданғанын дәлелдейді. Мәселен, морион, көгілдір тас (бирюза), агаттан жасалған аспалы әшекейлер (шева) секілді бұйымдардың кең таралғанын айғақтайтын жүздеген дерек бар. Сенім бойынша, адамның теріс ойлары оның жан дүниесінің «терезесі» саналатын көз арқылы сыртқа шығып, бұл құбылыс «көз тию» деп аталған. Теріс әсерді сейілтудің және өз-өзін қорғасаудың жалғыз жолы – оған тура қарсы тұру деп есептелген. Көзіне ұқсайтын кез келген нысанның адамды жаман ой мен көз тиюден қорғайды деген ұғым бүгінге дейін сақталып келе жатқан кең тараған наным.

            Бұл мақала Губа аймағындағы Хыналығ ескерткішінен табылған археологиялық материалдарға арналды. Әсіресе «көзді моншақ» элементтері бар әшекейлер мен тұмарлар ерекше назар аудартады. Тас жәшіктер мен қорғандардан табылған жерлеу кешендерін талдау негізінде материалдық мәдениеттің, жерлеу рәсімдерінің және өңіраралық алмасудың ерекшеліктері қарастырылады. Табылған материалдар дамыған мәдени байланыстарды, сондай-ақ Кавказдың әртүрлі бөліктерін жалғаған тау асуы ретіндегі Хыналығтың стратегиялық маңызын көрсетеді. Жерлеу кешендері б.з. V–VIII ғасырларына жатады және жергілікті халықтың мәдени дәстүрлерінің тұрақтылығын, сондай-ақ кавказдық және дағыстандық мәдениеттердің ықпалын айқын бейнелейді.

 Еуразия тарихында «Халықтардың ұлы қоныс аударуынан» кейін басталатын ортағасыр дәуірі ерекше орын алады. Бұл дәуірді зерттеуде  түркі-моңғол халықтарының өз шежіре-дастарымен, жазба әдебиетімен қатар  араб  географиялық  әдебиетінің орны зор.  Белгілі дәрежеде исламның алғашқы дүмпуімен байланысты пайда болған әлемді игеру идеясы  осы кезеңде араб интеллектуалдық ортасына қатты әсер етті.  Әлемнің әр түкпіріне аттанған араб  саяхатшылары, саудагерлерімен қатар ғалымдар да өз шығармаларында Еуразия, сонымен бірге Орталық Азия жер бедері мен жер-су атауларын карталарға түсірді. 

Осы географиялық әдебиеттің ішінде біздің аумағымыз үшін аса қызықты әрі танымдық деректердің  қомақты қоры болып табылатын еңбектердің бірі әл-Идрисидің «Нузхат әл-муштак фи-хтирак әл-афак» (Аймақтарды аралап қажыған адамның көңіл көтеруі) атты шығармасы және «Сурат әл-Ард» (Жер бейнесі) аталатын атласы.  Әбу  Абдаллах ибн Мұхаммед әл Идриси 1100 жылы Мароккада  әмірлер  әулеті отбасында туды, Кордовада (Испанияның оңтүстігі) білім алды, одан біраз жыл Кіші Азияны аралап, Сицилияға орнықты, 1165 жылы Мороккада қайтыс болды)., әл Идрисидің «Нузхат әл-муштак» кітабы да,  «Сурат әл-Ард» атласы да  алдымен компилятивті, екіншіден,  ұжымдық, яғни әр түрлі саяхатшылардың жазбаларына, карталарына негізделген  көшірме еңбек.  Жалпы осындай әлемдік карталарды жасау  сол заманда өте өзекті болды және оны  ел басшылары қолдады. Сицилия королі II Роджер (1098-1154) де осындвй идеяның соңында болатын және  әл-Идрисидің жұмыс тобын  өзі қайтыс болған 1154 жылға дейін қолдап отырды. әл-Идрисидің «Нузхат әл-муштак» кітабы еңбегінде Еуропа, Азия және Африка елдері сипатталады. Араб кеңістігіне жақын елдер туралы  мәліметтер көбірек, неғұрлым ол кеңістіктен алыстаған сайын нақтылық азайа береді. 

әл-Идрисидің «Нузхат әл-муштак» кітабы  мен «Сурат әл-Ард» атласында белгілі жер аумағының ықылым (климат) бойынша қысқаша сипаттамасы, өзен, теңіз, тау, кезең сипаттамалары берілген. әл-Идриси жер аумағын птолемейлік дәстүрмен ендік аймақ бойынша жеті ықлымқа (климат)  бөліп қарастырады.  Әр ықылым өз кезегінде  он көлденең бөлікке бөлінген т.б. Бізді  әл-Идриси мұрасындағы  қазіргі қазақ жеріне тікелей  қатысты  төртінші ықылымның  8, 9, 10-шы бөліктері, бесінші ықылымның  7, 8, 9, 10-шы бөліктері аса қызықтырады.  Дегенмен әл-Идриси еңбегі мен картасын тәпсірлеу оңай емес. Біріншіден,  ұлы географ өз еңбектеріне толып жатқан деректерді, соның ішінде күмәнділерін де пайдаланған, яғни компилятивті дүние. Екіншіден, бірталай жер-су атауарының бірталай араб тіліне аударылған, немесе әуел баста қате жазылған. Осы себепті біз әл-Идриси еңбектеріне толық тәпсір жасай алмаймыз, біздің басты мақсат осы бір құнды дерек көзін тәпсірлеуге кілт табу. әл-Идрисидің қазақ жерін сипаттаған  еңбектерін тәпсірлеу  барысында  біз осы  дерек көзінің орыс және қазақ тілдеріндегі аудармаларын қатар қолданамыз

The Nogai Horde (1440-1634) became independent during the disintegration of the Jochi Ulus (1242-1502)[1] in the 15^th century. The Nogais were the Kypchak Turkic speaking nomadic population of the steppe between the Edil-Jajık (Russian Volga and Ural) and the Low Danube (Dobruja). They are mostly the descendants of the Cumans of Eastern Europe from the 10^th and 13^th centuries. This is proven by modern Nogai folklore of the 20^th and 21^st centuries.[2] Except the people of Köten who migrated to Hungary the Cumans accepted Mongol rule under Nogai khan (1235-1300). This is why they started to use the name Nogai’s people (Nogaj eli).

The disintegration of the Jochi Ulus was triggered by the fact that the Eastern and Western parts (Kök and Ak Hordes) could not agree on the succession of khans. Toktamıš khan (1378-1397) ceased power from his uncle Urus khan (1361-1377) with the help of the ruler of Samarqand, Temür amir (1370-1405). Toktamıš tried to unite the empire while the western part was ruled by Mamaj mīrzā (1361-1380),[3] a military leader (beklerbek) from the Kıjat clan. When Mamaj was defeated by the Russians (1378-1380), Toktamıš executed him and united the two hordes. But the clans of the Kök (Blue Horde) started to support Edige warlord (amīr) from the Manggıt clan.

Бұл мақалада оқырман назарына Г.М. Маленко­­втың 1953-1968 жылдар аралығындағы өмір жолына шолу ұсынылады. Зерттеуде КСРО-ны үшінші болып басқарған саяси тұлғаның мансабының шарықтау кезеңі және оның Қазақ КСР-ында электр энергетикасы саласындағы қызметке дейінгі кезеңі қарастырылады. И.В. Сталин қайтыс болғаннан кейін билік үшін күреске белсене араласудан бас тартуы оның саяси қуғынға ұшырауының басты себебі ретінде ашып көрсетіледі.

Мақалада сондай-ақ Г.М. Маленко­­втың Қазақ КСР-ы аумағындағы қызметіне байланысты ішкіпартиялық тартыстардың көріністері талданады. Бұл тартыстар негізінен оның партия құрылымдарында кез келген лауазымды иеленуіне тосқауыл қоюға және халық арасындағы беделін төмендетуге бағытталған әрекеттермен сипатталады. Бұған қоса, аталған кезеңде өңір энергетикасын дамытуға қосқан үлесі де бағамдалады.

Мемуарлар, архив деректері мен ғылыми әдебиеттерге жүргізілген талдау Г.М. Маленко­­в бейнесін жауапкершілігі мол, адал да іскер басшы ретінде танытуға негіз береді. Бар дереккөздерге сүйене отырып, автор келесі тұжырым жасайды: КСРО Электр станциялары министрі қызметіндегі тәжірибесі, білімі, энергетиканы дамыту жөніндегі шетелдік тәжірибені зерделеу сапары, сондай-ақ жеке кәсіби және адами қасиеттері Өскемен ГЭС-і мен Екібастұз ЖЭО-сының өркендеуіне оң әсерін тигізді.

Настоящее исследование посвящено истории первого владельца городской усадьбы, в наши дни занимаемой Оренбургским губернаторским историко-краеведческим музеем. Основное внимание уделяется анализу ключевых положений духовного завещания А. И. Еникуцева, анализу особенностей наследования и передачи капитала по завещанию 1854 г., описанию особняка и прилегающих территорий 1852–1917 гг. Работа приурочена к 195-летию со дня основания Оренбургского губернаторского историко-краеведческого музея и 200-летию Оренбургского Неплюевского кадетского корпуса.

Цель исследования: провести всесторонний анализ духовного завещания надворного советника А. И. Еникуцева и установить значимость исторической персоны в контексте социокультурного развития Оренбурга первой половины XIX в. Автором поставлены следующие задачи: изучить вопрос о материальном и социальном положении семьи А. И. Еникуцева; рассмотреть тезисы духовного завещания, включая благотворительные инициативы и положения, касающиеся крепостных крестьян; проанализировать особенности наследования и передачи капитала в контексте порядка вступления в силу духовного завещания А. И. Еникуцева.

В представленных материалах впервые публикуется самое раннее описание здания усадьбы А. И. Еникуцева.

Museums perform as indispensable function in advancing cultural transmission, fostering cross-cultural understanding, and promoting international exchange. In the context of globalization, the question of how exhibitions can effectively serve as instruments of cultural narration and communication has emerged as a key topic within contemporary museological discourse. This paper investigates the series of international exhibitions organized by the China National Silk Museum since 2020 across France, Belgium, Uzbekistan, Hungary, Serbia, and Kazakhstan. Focusing on silk-themed exhibitions such as “Silk and Silk Roads”, “Splendid Silk”, and “Beyond the Mulberry Fields”, it analyzes the curatorial strategies and object selections that shape their narrative structures. Through these practices, the study explores the ways in which museums reinterpret and recontextualize exhibition content to generate cultural resonance and emotional connection within diverse local settings. The findings suggest that silk-themed exhibitions, characterized by their adaptability, depth, and empathy, offer distinctive advantages in facilitating intercultural dialogue, enhancing mutual understanding, and providing innovative practices in the global museum communication

Статья посвящена проблеме сохранения зоологических коллекций. Обоснована актуальность разработки методов консервации и реставрации таксидермических музейных предметов. Рассматриваются методы исследования и материалы, применяемые для реставрации чучел. Кратко освещена история таксидермии в России и в мире. Проведен обзор повреждений таксидермических изделий птиц и млекопитающих. Определены причины возникновения повреждений в зависимости от способа изготовления чучел. Подробно описаны особенности удаления поверхностных загрязнений и материалы для реставрации.

Мақалада музейлердің мәдени білім беру кеңістігіндегі орны мен олардың әлеуетін тиімді іске асыру жолдары қарастырылады. Музейлердің тек тарихи-мәдени мұраны сақтау орны ғана емес, сонымен қатар тұлғаның зияткерлік, танымдық және рухани дамуына ықпал ететін әлеуметтік институт ретіндегі қызметі сараланады. Зерттеу барысында музейлік білім берудің теориялық негіздері, музей педагогикасының мазмұны мен әдіснамалық тәсілдері, білім беру процесіндегі интерактивті формалардың (музейлік сабақтар, квесттер, үйірмелер, клубтар, экскурсиялар) тиімділігі сипатталады. Сонымен қатар, музей мен білім беру мекемелері арасындағы өзара іс-қимылды күшейтудің жолдары ұсынылады. Мақаланың зерттеу мақсаты: музейлердің білім беру әлеуетін зерттеу және оның жүзеге асырылуындағы тиімді жолдарын жүйелеу. Осы тұрғыдан алғанда музейде білім берудің қазіргі даму бағыттарын саралау, тиімді формалары мен әдістерін сипаттау, олардың білім алушыларға тигізетін әсерін талдау өзекті мәселердің бірі болып отыр. Мақалада келтірілген ғылыми пайымдаулар мен талдаулар музейлердің мәдени білім беру әлеуетін тиімді іске асыруға бағытталған нақты тетіктерді анықтауға мүмкіндік береді.