Том 99 № 4 (2022): Мәдени мұра №4 (99) 2022

Бала Зейнолланың туып-өскен ортасы-қазақтың құтты мекені Алтай өңірі. Ол Ұлан ауданының Бестерек ауылында
дүниеге келіп, дәстүрлі шаруа отбасында тәлім алған.

Легко писать о незаурядном человеке, которого знаешь десятки лет и который
своими делами создаёт позитивную ауру, притягивающую к себе окружающих и
уважающих его людей.
Время в представлении профессионала-археолога одновременно конкретная и
весьма специфическая категория, поскольку учёные этой профессии в своей практике
могут апеллировать к огромным хронологическим периодам, включающим, в
зависимости от артефактного материала, сотни, десятки тысяч и тысячи лет. На таком
фоне семь с половиной десятков лет – миг, мгновение, ничтожно малая цифра, которую
археологи могут фиксировать, только обращаясь к нумизматическим находкам,
выполняющим роль хроно-индикаторов. Однако для любого конкретного человека,
а тем более крупного учёного, семьдесят пять лет – это серьёзный жизненный этап,
возраст, предполагающий оценку своей деятельности и подведение определённых
итогов.
Именно так произошло с моим коллегой, высоким профессионалом,
замечательным человеком, Зейноллой Самашевичем Самашевым, который совсем
незаметно для окружающих (и, наверное, для себя), подобрался к этому юбилею.
По долгу профессии и совместным научным проектам я достаточно долго (около
сорока лет), но не так часто, как хотелось бы, общался с Зейноллой Самашевичем как на
научных форумах и тематических мероприятиях, так и в реальной полевой обстановке,
в совместных экспедициях. Мои впечатления об этом общении предлагаю ниже в виде
небольших текстовых зарисовок-эссе о Зейнолле Самашевиче.

Археологтың өмірі ауыр, бірақ қызық, үнемі жүздеген, мыңдаған жылдар өтіп кеткен ата-бабалар ізін іздеп, тауып алған соң «оба, жұрт, қамал-кенттерді қалай қазсам», – деп жобалайды да, қазбадан табылған заттарды жүйелеп, тарихи деректермен салыстырып, қалай сөйлетсем деп өзінен алдыңғы мәліметтерге, кітаптарға үңіледі, сөйтіп тарихтың, өнердің, халықтың игілігіне айналдырады. Зейнолла Өскемен педагогикалық институтының тарих факультетінде 2-курстан бастап археологиялық экспедицияларға қатысып, Кеңес одағына танымал археолог Фирая Арслановадан тәлім алды. Бірнеше жыл экспедицияға қатысып, қола дәуірінің қыр-сырына үңілді. Ф. Арсланова Мәскеуге жұмысқа ауысқанда Өскеменнен Алматыға келіп- кетіп, жаз айларында республиканың белгілі археологы Мир Қасымұлы Қадырбаевтың экспедициясына қатысып, обалар мен қорғандарды қазудың әдістері мен тәсілдерін әбден меңгерді. Жалпы М.Қ. Қадырбаевтың мектебінен өткен археологтардың осалы жоқ. Ж. Құрманқұлов, А. Бейсенов, С. Жауымбаев, А. Ермолаева, т.б. «М.Қ. Қадырбаевтың экспедициясына қатысқанбыз», – деп әлі күнге дейін мақтанышпен айтады.

В статье затронуты вопросы исследования культуры саков Восточного
Казахстана с точки зрения определения истоков формирования сакской элиты.
В качестве истоков формирования рассмотрен элитный курган Аржан-1 в Туве
как компонент эпохи ранних кочевников или сако-скифского типа. Далее автор
статьи описывает результаты археологических исследований сакской культуры на
территории Восточного Казахстана, которой предшествуют раннесакская эпоха
ранних кочевников. Особое внимание акцентировано на совместных экспедициях
с З.С. Самашевым.

Мақалада көрнекті археолог ғалым, тарих ғылымдарының докторы,
профессор, ҚР ғылымына еңбегі сіңген қайраткер З.С. Самашевтың ортағасырлық
Сарайшық қаласы орнында жүргізілген қазу, зерттеу, табылған материалдарды
ғылыми айналымға енгізуге сіңірген жан-жақты еңбегі туралы баяндалады.
Ғалымның жетекшілігімен Сарайшық қаласына қатысты көшпелілердің ежелгі
мәдениеті мен тарихы, мемлекеттілігі, тау-кен ісі тақырыптарында көптеген
халықаралық жобалар атқарылып, бірлескен экспедициялар ұйымдастырылып,
олардың орасан ғылыми нәтижелер бергені жөнінде сөз болады.

Лето 1966 года прошлого столетия, город Усть-Каменогорск, педагогический институт... Как и многие другие, желавшие изучать историю прошлого человечества, мы с Зайноллой подали документы на истфак. В этот год конкурс по всему Союзу был жесткий, т. к. по реформе Министерства образования заканчивалась одиннадцатилетка, а ей на смену было определено десятилетнее образование в школах, поэтому в школах был двойной выпуск. Выпускники 11-го и 10-го классов начали поступление во все высшие и средние учебные заведения. В советское время престижной была специальность историка, специалисты с этим образованием могли сделать карьеру в комсомольских и партийных органах. Историческое образование было важным и для военных. Поэтому истфак в Усть-Каменогорском пединституте был престижным, но и малочисленным по набору – всего одна группа из 25 человек, в отличие от филологического факультета, набор которого состоял из 100 человек.

Отандық һәм әлемдік археология ғылымының майталманы, профессор Зайнолла Самашев ағамыз туралы анық айтылар бір сөз, ол - ғаламдық жаңалық ашқан археолог-ғалым!

Vivere est militare – жизнь это борьба

Казак элинен чыккан беделдүү археолог Зейнолла агабыз азыркы учурда Евразия алкагындагы байыркы жана орто кылымдардагы археологиялык маданияттарды изилдөөгө көрүнүктүү салым кошуп жатат. Айрыкча Улуу Алтай тоосунун батыш тарабындагы агайдын ачылыштарын биз кызыгуу менен окуп үйрөнүп, студенттерге археология илиминин эң соңку көрүнүктүү ачылыштары катары тааныштырып жатабыз. Биздин баамыбызга караганда, агайыбыз кийинки он жылдыктарда
көп жылдык тажрыйбасын, билимин топтоп, улам алдыга жылган сайын жигердүү эмгектенип, бизге үлгү болуп келе жатат.

Статья посвящена результатам работы «Азербайджано-Казахстанской между-
народной археологической экспедиции», которые охватывают период с 2019 года
по 2022 год. В работе уделено внимание объектам археологических исследований,
на примере которых можно проследить процесс смены культур региона, специфи-
ческие черты погребения, особенности достижений производства в хронологиче-
ском разрезе. Автор обращает внимание на перспективу сотрудничества.

Қазақ археология ғылымының көш басын-
да дара тұрған тұлға туралы толғанар болсақ,
әрине, тарих ғылымдарының докторы, профес-
сор Зайнолла Самашев бірден еске түсері сөзсіз.
Осы ғылымның көш басында тұрған алдыңғы
толқын ағалары Әлкей Марғұлан мен Кемал
Ақышевтай абыздардың және өзінің тікелей
ұстазы, түркі жұртынан шыққан алғашқы әй-
ел-археолог – Фирайым Хабибуллақызы Ар-
слановалардың ісін солардың мұрагеріндей
бар күш-жігері, білім-парасатымен тікелей
жалғастырып келеді (Арсланова, 2013: 405).

Археология ғылымы қазақ жұртына таңсық ғылым болғанмен Әлкей Марғұлан атамыздың есімімен тығыз байланысты екенін көпшілік қауым біледі. Әрине Әлкей Марғұланның ізін жалғастырушы Қазақстан жерінен «Алтын Адамды» тауып әлемге паш еткен, Отырар, Бозоқ шаһарларын ашып зерттеген Кемел Ақышев ағамыз, қола дәуірінің білікті маманы, қазақ халқының этногенезін қола дәуірінен ширата суыртпақтаған Әбдіманап Медеуұлы Оразбаев, сақ мәдениетінің білгір маманы, Орталық Қазақстан жерінен Тасмола мәдениетін ашып зерттеген Мир Қасымұлы Қадырбаев, ежелгі тас дәуірінде қазақ жерінде көне адамдар мекендегенін дәлелдеп, Қаратау жоталарында көптеген тас дәуірінің тұрақтарын ашып зерттеген Хасан Алпысбаев, қимақ-қыпшақ кезеңі мен ортағасырлардағы көшпенділерді зерттеген Сержан Мұсатайұлы  Ақынжанов сынды қазақ археологиясының қара нарлары, үлкен ғалым ағаларымызды тізбектеп айта аламыз.

Археология – тарих ғылымы. Оның қалыптасу кезеңдері ғасырлар қойнауына апарады (біздің эрамызға дейінгі VI ғасырда Вавилон патшасы Набонид жер асты қазуларын жүргізгені белгілі). Қазіргі заманғы археология болса – табылған заттар бойынша зерттейтін таптаурын әдістен арылып, үлкен ғылыми соқпаққа түсті.

Мақалада 1998-2011 жылдары қазақ Алтайындағы Берел қорымында жүргізілген
зерттеу жұмыстарының қорытындылары сөз болады. Бұл құнды мағлұматтар
б.д.д. IV-III ғасырлардағы көшпелі халықтардың көркемөнері мен мәдениеті,
өмір-тұрмысы, жерлеу рәсімдері, діни ғұрыптары мен дүниетанымы туралы ғана
емес, сондай-ақ олардың шаруашылық жүйесі, әртүрлі материалдарды өңдеу
технологиясы және қоғамның әлеуметтік құрылымы, этникалық құрамы, әсіресе,
мемлекеттілігінің ерекшелігі туралы да ғылыми тұжырымдар жасауға мүмкіндік
береді. Материалда аталған аумақта өмір сүрген көне халықтар мен қазіргі қазақ
этносының арасындағы тарихи сабақтастық бұрынғыдай тек материалдық, яғни
заттық деректер арқылы ғана емес, сонымен қатар, молекулярлық биологиялық,
т.б. пәнаралық зерттеулер негізінде дәлелденеді.

Статья рассматривает вопросы хронологической неопределенности
начального этапа и завершающей стадии эпохи ранних кочевников, проблемы
антропологического состава и тюркоязычности части населения изучаемой эпохи,
а также вопросы методологии археологического поиска. Автор останавливается на
обозначении некоторых проблем, которые затрагивают перечисленные вопросы.
В фокусе повествования становление и трансформация культур раннего
железного века в казахских степях, анализ материалов по изучаемой теме, анализ
и синхронизация памятников начального этапа эпохи ранних кочевников,
происходящих из разных регионов страны.

Мақалада Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы Шимайлы шатқалындағы жартастарда бедерленген, қола дәуірінен бастап көне түріктер заманына дейінгі кезеңдерді қамтитын суреттер шоғыры сипатталады. Жартаста жүргізілген далалық зерттеу жұмыстары бойынша алынған, дайындалған деректерді, материалдарды, бейнелер мен сюжеттерді одан әрі өңдеу, жіктеу және типологиясын жасау жолдары сөз болады. Шимайлы петроглифтерінің негізгі бейнелері мен сюжеттерінің хронологиялық тізбегі сараланады.

Статья посвящена исследованию периода появления государственных объединений тюркских племен в эпоху раннего средневековья как знакового события в культурной жизни Евразии. В работе данное явление рассмотрено с позиций особенностей декоративного, монументальное искусства древних тюрков, наскальных рисунков, а также искусства населения оседлоземледельческих центров и городов. Автор изучает и описывает основные принципы оформления художественно-образной системы, технологии, символично-традиционную составляющую в качестве своеобразных маркеров, характеризующих общество в целом и человека в период средневековья.

Мақалада археология ғылымының салмақты бір саласы петроглификаның, оның ішінде қазақстандық петроглификаның даму тарихына шолу жасалады. Жартас бетіндегі суреттердің дақтарын (патиналарын) олардың археоэкологиялық контекстінде зерттеудің маңыздылығы жөнінде сөз болады. Петроглифтерді табу, зерттеу, оқу, жүйелеу; жартас бетіндегі суреттердің салыстырмалы хронологиясын анықтау, табиғат нысандарын зерттеуге микроскоптық техниканы қолдану, т.с.с. петроглификада кеңінен қолданылатын әдістер туралы баяндалады.