Меню

Том 102 № 3 (2023): Мәдени мұра №3 (102) 2023

Опубликовано: 2023-09-30

Статьи

ҚАЗАҚСТАН ТЕРРИТОРИЯСЫНДАҒЫ СУЛАНДЫРУ ЖҮЙЕЛЕРІНІҢ ПАЙДА БОЛУЫ ЖӘНЕ ДАМУЫ

Мақалада Қазақстан территориясында ежелден қалыптасқан суландыру жүйелерінің пайда болу тарихы мен өзіндік даму сатыларына талдау жасалған. Қазақ тілінде суландыруға қатысты арық, арна, атыз, кәріз, шығыр, тоған т.б. сөздердің қалыптасып, халық арасында қолданылуы қазақ өлкесінде мал шаруашылығымен қатар, егіншіліктің де белгілі бір деңгейде дамығандығын көрсетеді. Бірақ, қазақ даласында егіншілік тек Сырдария, Іле, Ертіс, Талас т.б. сынды үлкен өзендердің бойында дамыды. Аталмыш өзендердің бойында негізінен суармалы егіншілік дамыды. Бұны Қазақстан территориясының жаңбыр аз түсетін аридтік зонаға жататындығымен байланыстыруға болады. Егінге су тарту үшін өзенге арнайы шығыр орнатылады, арық тартылады. Халық арық қазу жұмыстарын дұрыс үйлестіру, егіншілікпен айналысу үшін «төбе» деп аталатын қауымға біріккен. Яғни, қазақ даласында егіншіліктің негізгі обьектісі болатын суландыру жүйелерін пайдаланудың өзіндік әдіс-тәсілдері ежелден қалыптасып, бүгінгі күнге дейін жеткен.

ҰЛТТЫҚ ҚҰНДЫЛЫҚТАРЫМЫЗДЫ САҚТАУ – ҰЛТТЫҚ БІРЕГЕЙЛІКТІҢ НЕГІЗІ

Мақала қазақтың дәстүрлі мәдениеті бағытында жазылды. Тарихымызда маңызы бар ұлттық құндылықтарымызға тарихи сипаттама беріліп, тарихи-этнографиялық талдау жасалды. Әрбір мемлекеттің өркениеттілігін оның мәдени мұраға деген көзқарасына қарай танып-бағамдауға болады. Өз еліңнің мәдени мұрасына ұқыпты қарау мен басқа мәдениеттің құнды элементтерін қабылдау – адамзат өркениеті дамуының сара жолы. Қазақтың мәдениетін танытатын мол мәдени мұраларымыз жетерлік. Қазақ халқын әлем халқына ғажап халық екенін танытып тұрған, ол біздің ұлттық құндылықтарымыз, салт-дәстүр, әдет-ғұрып пен мәдени мұраларымыз, тіліміз және ұлттық қолөнер мен ұлттық киімдер, ұлттық тағамдар, ұлттық ойындар. ЮНЕСКО-ның Адамзаттың рухани мұрасының көрнекті тізіміне енген ұлттық салт-дәстүр, әдет-ғұрыптарымызға қатысты элементтер қарастырылды. Мәселен, Наурыз, құсбегілік, айтыс, киіз үй, қазақтың дәстүрлі домбыра, күй өнері, Қорқыт ата мұрасы, қазақ күресі, ортеке биі, тоғызқұмалақ, асық ойыны, қазақ жылқысы секілді салт-дәстүрлерге қатысты тарихи-этнографиялық мәліметтер молынан берілді. Сонымен қатар, белгілі қазақ мәдениетін зерттеуші этнограф-ғалымдарға тоқталып, олардың еңбектері де қарастырылды.

МУЗЕЙ ІСІНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ-ӘДІСНАМАЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ

Ғылыми мақала музей ісінің теориялық-әдіснамалық мәселелеріне арналады. Еліміз тәуелсіздігін алған жылдардан бастап, қоғамдық-гуманитарлық ғылымдар саласында талай іргелі зерттеулер дүниеге келді. Біздің қарастырып отырған Қазақстан музейлері тарихының теориялық-методологиялық мәселелері әлі күнге дейін өзінің зерттелу мәресіне жетпеген, жаңаша пайымдауларды қажет ететін тұстардың бірі болып табылады. Кешегі кеңестік дәуірде тарих ғылымы ұзақ уақыт бойы коммунистік партия идеологиясына негізделген сыңаржақтылыққа бой ұрып, тарихшы ғалымдарымыздың еңбектері шынайылықтан, тарихилық қағидаттардан алшақ болды. Ұлт тарихын зерттеудің ұстанымы марксизм-ленинизм ілімінен туындауына орай, саяси жүйе құрылысына, халықтың мәдени жағдайына, тарихи оқиғаларға әділ талдау жасалмады. Мәселені зерттеу барысында отандық, шетел ғалымдарының ғылыми айналымға енген еңбектері жан-жақты қарастырылып, мақаланың мазмұнын ашу барысында тиімді пайдаланылды.

MICRO-ENVIRONMENTAL REMAINS IN ARCHAEOLOGY: PHYTOLITHS AND FAECAL SPHERULITES AND THEIR APPLICATION FOR THE STUDY OF HUMAN-ENVIRONMENT INTERACTIONS IN ARCHAEOLOGICAL SEDIMENTS IN KAZAKHSTAN

This article explores the archaeological information that can be gathered from the study of micro-environmental remains (phytoliths and faecal spherulites) extracted from archaeological sediments, and their application in the analysis of human-environment interactions in the archaeology of Kazakhstan. A brief overview of the history of the study of the two types of micro-environmental remains is given, and assemblage formation and taphonomic processes are considered. Finally, using examples from archaeological sediments in Kazakhstan, the article explores the types of information that can be extracted from phytolith and faecal spherulite analysis, and what this can tell us about human-environment interactions in the past.

СТРОИТЕЛЬНЫЕ МАТЕРИАЛЫ И КОНСТРУКТИВНЫЕ ПРИЕМЫ НАРОДНОЙ АРХИТЕКТУРЫ В ЖИЛИЩАХ ЮЖНОГО КАЗАХСТАНА

В настоящей статье автор рассматривает строительные материалы и приемы возведения жилых построек Южного Казахстана и ремесла строителей. Ремесло строителя рассматривается как одно из ярчайших проявлений национальных культурных традиций, соединения технических и художественных достижений народов Средней Азии и Казахстана на позднем этапе. Рассматривая архитектуру и историю строительства жилых домов Южного Казахстана, можно констатировать, что они являются локальным проявлением традиционной культуры зодчества, выросших на почве древнего города. Древние города, игравшие в течение многих веков важную роль в политической, хозяйственной и культурной жизни местных народов, оставили след и в архитектуре жилищ местного населения. В крупных исторических городах Средней Азии и Казахстана жилой комплекс образует замкнутую систему с внутренним двором. Располагаясь по периметру участка и смыкаясь торцевыми стенами в один ряд, комнаты открыты во двор и обращены глухой тыльной стороной на улицу. Общая структура плана определяется числом помещений дома и размерами владения. Помещения охватывают весь периметр участка или оставляют разрывы, заполненные глухой тыльной стеной строений соседа или дворовой оградой. После вхожденияя Южного Казахстана в состав Российской империи складывается новый тип жилого дома, который распространился по всем кишлакам Южного Казахстана и с незначительными изменениями сохранился до наших дней.

ҰЯЛЫ ҚОРЫМЫНДА 2023 ЖЫЛЫ ЖАСАЛҒАН ЗЕРТТЕУ ЖҰМЫСТАРЫНЫҢ АЛҒАШҚЫ НӘТИЖЕЛЕРІ

Ұсынылған мақалада 2023 жылы Ақмола облысы Қорғалжын ауданында орналасқан Ұялы қорымында жүргізілген археологиялық зерттеу жұмыстарының алғашқы нәтижелері берілген. Ұялы қорымына тиесілі 5 жерлеу орыны анықталған. Зерттеу нысаны болып отырған екі кесене ортағасырлық (XIV-XV ғғ.) ескерткіштердің қатарына кіреді. Аталған нысандарда ағымдағы жылы геоақпараттық жұмыстар негізінде жер бедерінің цифрлы моделі, ортофото түсірілімдері жасалып, топографиялық жобасы сызылды. Археологиялық қазба жұмыстары барысында үйінді астында жатқан №1 кесененің құрылыс қалдықтары ашыла бастады. Кесененің құрылыс материалдары мен жобасының ерекшеліктері бойынша алдын-ала болжамдар жасалды. Қорымдағы №2 кесене толығымен ашылып, архитектуралық сипаты бойынша салыстырмалы талдау қорытындылары беріліп отыр. Қазіргі қол жеткен деректерге сүйене отырып, Ұялы қорымындағы екі кесене де XIV-XV ғғ. тұрғызылған деп болжам жасауға негіз бар.

ИСТОКИ БОЛЬШОГО МЕТАЛЛА ЦЕНТРАЛЬНОГО КАЗАХСТАНА

В статье рассматриваются вопросы истории метал-
лургии эпохи бронзы и раннего железа Центрального Казахстана. Главная цель – на основе имеющихся археологических изысканий и экспериментальной научно-исследовательской работы показать, что металлургическое производство в Центральном Казахстане в рассматриваемый период активно развивалось и имело передовые технологии, которые позволяли производить плавку металла на высоком уровне. Наиболее показательными металлургическими памятниками древней истории Сарыарки являются поселения Атасу и Алат. Поэтому в статье более детально рассматриваются вещественные артефакты, найденные на этих поселениях, в частности, металлургические печи, останки медеплавильного производства, орудия труда.
В рамках экспериментальной археологии освещается научно-исследовательская работа двух экспедиций: экспедиция 1986 года на поселение Атасу и экспедиция 2019 года в рамках государственной программы «Рухани жангыру» по долгосрочному проекту «Истоки большого металла» на поселение Алат, расположенное в Каркаралинском районе Карагандинской области в Кентском горно-лесном массиве. Целью экспедиций являлось проведение экспериментальных работ по реконструкции печей и моделированию древних металлургических технологий.
Итоги работы экспедиций и лабораторные анализы полученного материала крицы в ходе экспериментальной плавки приведены в статье. Они подтвердили высокий уровень технологического процесса древних поселений металлургов Центрального Казахстана.

АБАЙ ШӘКІРТТЕРІНІҢ ПУБЛИЦИСТИКАЛЫҚ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫНЫҢ ЖАНРЛЫҚ СИПАТЫ МЕН ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

ХІХ ғасырдағы қазақ жазба әдебиетінің тарихында «Абайдың әдеби мектебі» қазақ халқының мәдени-тарихи дамуының бір көрінісі болды. Абай мектебінен шыққан ақын шәкірттер қазақ халқының ғасырлар бойы жасаған рухани мәдениетін жаңа биікке көтеруге үлес қосқан тұлғалар ретінде тарихта қалғаны мәлім. Осы негізде жазылған бұл ғылыми мақалада Абайдың айналасындағы шәкірттері турасында айтыла отырып, олардың еңбектері жайында сөз қозғалады. Ақын шәкірттерінің публицистикалық шығармалары зерделенеді. Абайдың тапсырмасымен, һәм қадағалауымен жазылған бірнеше қисса-дастандарға әдеби шолу жасалған. Абайдың талантты ақын шәкірттерінің бірі әнші, композитор, жырау, айтыскер Уәйіс Шондыбайұлының әдеби шығармашылығы мен өмір тарихы туралы да ақпарат берілген. У. Шондыбайұлының «Бір қыздың уақиғасы» дастанының идеялық мазмұны мен көркемдік сипатына әдеби талдау жасалынған. Сондай-ақ, Абай шәкірттерінің публистикалық шығармашылығының жанрлық сипаты мен негізгі ерекшеліктері айқындалған. Зерттеуде М. Әуезовтың еңбектері және абайтанушы қазақ ғалымдарының ғылыми тұжырымдары зерттеу аясын кең тұрғыда қарастыруға негіз болды.

ХАЛЫҚ ЕРТЕГІЛЕРІНДЕГІ ЕСІМДЕРГЕ ФИЛОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ ТАЛДАУ

Ғылыми мақалада ертегідегі есімдердің қойылу ерекшеліктеріне тоқталып, орыс және қазақ ертегілеріне салыстырмалы түрде талдау жасалынған. Антропонимдерге семантикалық тұрғыдан: хайуанаттарға байланысты, түр-түсіне байланысты, төрт түлік малға байланысты, кейіпкердің өмірге келуіне байланысты, болмысына, табиғатына байланысты қойылған есімдер деп бірнеше топқа бөліп қарастырылды. Халық ертегілеріндегі Мыстан мен Баба-Яга секілді мифонимдердің ұқсастығы мен айырым белгілері сөз болады. Түр-түсіне байланысты қойылған есімдерде «Алып Ерсары» ертегісіндегі Ерсары есімінің қайдан шыққаны жөнінде ғалымдардың әрқилы пікірлерін мысалға ала отырып, Ерсары екі компоненттен құралған біріккен тұлғалы антропоним екендігі және мұндағы сары сөзі антропонимдегі қолдану аясына қарай – тіс қаққан, әккі болған, шыныққан деген мағынада қолданылғандығы, екінші бір сары ұғымының анықтамасы – кең дүние, ұшы-қиыры жоқ жалпақ дала және осы екінші ұғым Ерсары бейнесіне жақын екендігіне көзіміз жетті. Сондай-ақ, қазақ ертегілеріндегі кейбір есімдердің құрамы тарқатылып, негізгі мысалдар арқылы дәлелденді. Ертегі кейіпкерлерінің тұрақтары мен сыртқы бейнелерінде кездесетін ерекшеліктер жайлы зерттеу жүргізген Қазақстандық және Ресейлік лингвист, филолог ғалымдардың ғылыми зерттеулері басшылыққа алынды.

С. СЕЙФУЛЛИН МУЗЕЙІ: ӨТКЕНІ МЕН БҮГІНІ

Астанадағы жеке тұлғаға арналған алғашқы қара шаңырақ – С. Сейфуллин музейінің 35 жылдық тарихы бар. Мақалада өмір жолы, шығармашылығына шолу жасай келе, музейдің құрылуы, қалыптасуы, экспозициясының тарихы, өзгеріп, толықтыру кезеңдері, құжаттай-заттай жәдігерлерді жинақтау жұмысы жазылған. Музей қорындағы деректерді, архив мәліметтерін пайдалана отырып, экспозициядағы ең кұнды экспонаттар тарихы жазылған. Бізге жеткен еңбектері жөнінде айтылады. Әр жылдары басқарған музей басшыларының еңбектеріне шолу жасалып, Ресейден, ҚР Ұлттық архивінен, ҚР кітап палатасы, ҚР Орталық архивінен алынған құжаттар, туыстарының жинаған заттай жәдігерлері туралы баяндалады.

Далаева Т.Т., Султангалиева Г.С. Визуальная антропология новой социальной истории Казахстана ХІХ - начала ХХ вв. (Алматы, ИД "Жибек жолы", 2022. 240 с.) монографиясына БУКРЕВЬЮ

Далаева Т.Т., Султангалиева Г.С. Визуальная антропология новой социальной истории Казахстана ХІХ - начала ХХ вв. (Алматы, ИД "Жибек жолы", 2022. 240 с.) монографиясына
БУКРЕВЬЮ