Том 94 № 3 (2021): Мәдени мұра №3 (94) 2021

Мақалада Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасы
Н.Ə. Назарбаевтың «Бір мақсат, бір мүдде, бір болашақ» Қазақстан Халқына
жолдауы, сонымен қатар «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру», «Ұлы даланың
жеті қыры» мақалалары талқыланып, «Мəңгілік ел» идеясының негіздері
айқындалған. «Мəңгілік Қазақстан» жобасы – ел тарихындағы біз аяқ басатын жаңа
дəуірдің кемел келбеті. Қазақ елі өткен 30 жылда қыруар іс тындырды. Жаңа, жас
мемлекет үлгілі дамудың өзіндік моделін қалыптастырды. Бүгінде Отанымыздың
жетістіктері – əрбір азаматтың ұлттық мақтанышы. Күшті, қуатты мемлекеттер
ғана ұзақ мерзімдік жоспарлаумен, тұрақты экономикалық өсумен айналысады.
«Мəңгілік ел» идеясы – барлық саланы қамтитын жəне үздіксіз өсуді қамтамасыз
ететін жаңғыру жолы. Сол тұрғыда жұмыс барысында ұлттық идеяның ұлтаралық
біріктіру күшіне ие екені жөнінде нақтылы талдау жасалған.

Мақалада Ботай қонысының зерттелу тарихы мен «Ботай» мемлекеттік тарихи-
мəдени музей-қорығының құрылу тарихы жəне 2021 жылғы Ботай халықаралық
археологиялық экспедициясының Ботай, Красный Яр қоныстарындағы қазба
жұмысы жəне Қостанай облысы аумағындағы археологиялық барлау жұмыстары
жайлы ақпараттар қамтылады. Ботай қонысында 2021 жылы ғылыми-
эксперименталды тұрғын үйі кешенінің ішіндегі безендіру жұмыстары жайлы
толығырақ ақпарат беріледі. Ескерткіштің географиялық орналасу аймағы жəне
əр кезеңдегі жүргізілген зерттеу жұмыстарының нəтижелері қарастырылып,
ботайлықтардың өмір сүру салты мен дүниетанымы жайлы қазба жұмыстары
барысында табылған үйлердің орны мен артефактілер ғылыми-эксперименталды
тұрғын үй кешенінде безендіру барысында ескерілді. Ботай үйі кешенін ішкі
безендіру барысында жергілікті шикізат пен жаңа заманауи құрылыс материалдары
пайдаланылды.

Тасмола шеберлері кескіндеме, қолөнер бұйымдарында «аң мəнерін» талғаммен
үйлесімді қолданып, қиял бейнені ұтымды бере білген. Сақ жəдігерлері əсемдік,
сапалық жағынан қазіргі мүсіндеу, кескіндеме, бейнелеу өнерімен салыстырғанда
өзіне тəн айрықша стилімен ерекшеленеді. Қола, темір, алтыннан ойып, құйып
сақтар жасаған аң, жануар, құс мүсіндерінде табиғилық сипат басымдау. Ежелгі
адамдар өздерін табиғаттың ажырамас бір бөлігі деген дүниетанымнан болу керек,
олар қоршаған ортаны бейнелеуде асқан шеберлік танытты.
Тасмола аң стиліне барлық сақ өнерінің заңдылықтары тəн. Олардың стилі
мақсатқа ұмтылушылық пен көркемдік ішкі бірлігінің нəтижесінде пайда болған.
Аң стилінің басты мақсаты жануар бейнесінің негізгі ойы мен нақтылығын,
жыртқыш аңның күшін, ұмтылуын немесе жүйрік, сезімдік, қарсылық көрсете
алатын шөпқоректінің бейнелері салынған. Аң мəнерінде жасалған Орталық
Қазақстандық жеке бұйымдары, олардың жалпы мінез-қылықтары мен негізгі
ерекшеліктері, тұрғылықты дəстүрлер мен тұрғылықты шеберлермен жасалған.
Орталық Қазақстан ерте сақ заманында Жетісу, Алтай, Тыва мен Минусин шұңқыр
қазанының руларымен тығыз байланыста болған.
Тасмола бейнелеу өнері жоғарғы деңгейде дамығанын көне ескерткіштерден
айқындаймыз. Алтын, қола мен сүйектен жасалған заттарға композициялар, ат-
əбзелдердің көркемделген əшекей салпыншақтарындағы «аң стилінде» кескіндер
бүгінгі күні баға жетпес мұра жəне өткен ғасырлардан ақпарат беретін мəдени
шежіре.

Одним из своеобразных памятников в истории Казахстана является городище
Сарайчик, которое было одним из главных городов Улуса Джучи, столицей
Ногайской Орды и Казахского ханства во времена Касым хана. В средневековье через
Сарайчик проходила одна из ветвей Великого шелкового пути, которая соединяла
запад и восток. Соответственно, первые данные о городище были отражены в
записках путешественников, следовавших по караванному пути. Однако городище
прекратило свою жизнь после разгрома казахов в 80-х годах XVI века. С начала XVIII
века караванный маршрут через город стал использоваться во время путешествий
Российской империи в Среднюю Азию. С этого периода первые сведения о
развалинах Сарайчика находят отражение в трудах царских чиновников, военных
и ученых. Среди них труды царского офицера XVIII века, шпиона И. Гербера,
чиновника Оренбургской губернии П. Рычкова и руководителя академической
экспедиции, ученого, академика П. Палласа имеют огромную источниковедческую
ценность. В статье описана история изучения городища Сарайчик в XVIII-ХХ веках.

Орта Азия халықтары арасындағы неке жəне отбасы мəселесі қазіргі кезде жан-
жақты қарастырылған. Алайда бұл аймақтағы халықтардың неке жəне отбасындағы
сый алмасу мəселелері ежелгі кезеңдерден бері бір ортада қалыптасқан этностар
үшін ортақ ұқсастықтарға толы. Бұл Орта Азия халықтарының тіршілік жүйесіндегі
отбасылық дəстүрлер мен ырымдар бір-біріне байланысты екенін көрсетеді. Осы
дəстүрлердің өзара байланысуы этностардың қалыптасу кезеңінен қазіргі күнге
дейін жалғасын тауып келеді. Атап айтар болсақ, некелесу үрдісіндегі қалың мал
төлеу, жасау беру жəне басқа да сый-сияпаттардың түрлері қазақ, өзбек, қырғыз,
түрікмен, қарақалпақ жəне т.б. халықтарда сақталып отыр. Сондай-ақ кейбір
халықтар арасындағы дəстүрлердің трансформациялануы бұл этностардың ортақ
құндылықтарға сүйенетінін көрсетеді. Орта Азияда мекен етіп отырған аталмыш
түркі халықтарының сый алмасу жүйесіндегі ортақ байланыстарды талдау қазіргі
қоғамдық ғылымдардың өзекті мəселесі ретінде қарастырылады. Бұл сонымен
қатар, осы өлкедегі автохтонды халықтар үшін өз мəдениетін ортақ ұстанымдар
негізінде зерттеуге мүмкіндік береді.

As many Turkic peoples, the Kazakhs are distinguished by a respectful attitude to the
dead. In this article, the authors consider the causes, duration and place of temporary
preservation of the body until burial of the Kazakh people. This tradition is associated
with the natural conditions and economic cycle of nomads. The authors give examples of
the preservation of the body until the burial based on ethnographic data.
In the authors’ opinion, the practice of making delayed burials originates from the
early nomads of the Eurasian steppes. According to archaeological materials, we can see
examples of the delayed burials of noble persons at the Turks.
The article also examined the special veneration of ancestors. According to the
authors, this cult originates from the early nomads. They erected large mounds in honor
of the dead ancestors and buried them in golden attires.

Мақалада белгілі ғалым, қазақтанушы Г.Н. Потаниннің «Очерки Северо-Западной
Монголии» еңбегінің ІІ томындағы «Киргизы», яғни «Қазақтар» аталатын бөліміне
енген Абақ-Керей Қазыбек мырза туралы жəне қазақ халқының тотемдік сенімдері
сөз болады. Г.Н. Потаниннің ХІХ ғасырдың 70-80 жылдары Қара Ертіс бойындағы
Абақ-Керей жəне Найман руларының қазақтарынан жинаған этнографиялық
деректері ғылым үшін өте маңызды дерек болып табылады. Ғұлама ғалым қазақ
рулары туралы өзінің шежіре қариялардан жинаған деректерін берумен қатар ол
руларға қатысты толып жатқан этнографиялық мəліметтерді де тіркеп отырған.
Оның бірі Сəмембет ұрпағы Қазыбек жəне Есағасы аталатын аталардың үкіні əке
деп қадірлеуі, оны қорғауы жəне сенімдері. Бұл бір жағынан тым ерте дəуірлерде
пайда болған тотемдік түсініктердің қазақ халқында ХІХ ғасыр соңына дейін, тіпті
қазір де өмір сүріп отырғанын көрсетеді. Белгілі дəрежеде тотемдік түсініктер адам
баласының өзін қоршаған табиғи ортамен үйлесімді қарым-қатынасын қамтамасыз
етеді.

Қазақ қоғамы дамуындағы белгілі бір кезеңнің əлеуметтік-тұрмыстық, рухани,
саяси оқиғаларының тамаша бір көркем көрінісі – тарихи жырлар. Халқымыздың
басынан өткен небір қилы замандар, түрлі оқиғалар тек ғашықтық жырлар мен
батырлар жырын туғызып қана қоймай, көптеген тарихи жырларды да дүниеге
əкелді. Мұндай туындылар əсіресе, тарихи үлкен өлшеммен қарағанда бергі
кезеңдердегі, яки, ХVIII–ХIХ ғасырларда өмір кешкен қаһармандардың ел мүддесіне
өмірін сарп еткен ерлігіне арналған. Тарихи жырларда сөз болатын өзекті мəселе –
өмірде нақтылы болған əлеуметтік, саяси оқиғалар. Сол тұрғыда мақалада Шығыс
Қазақстан өңіріндегі кеңінен тараған тарихи жырлар сөз болады. Атап айтқанда,
«Базар батыр» «Мырзаш батыр», «Барақ батыр, Абылай» жəне «Тобағұл батыр»
жырларының жиналуы, жарық көруі, зерттелу барысы туралы баяндалады,
ғылыми талдау жасалады.

Мақалада қазақтың əулиесі, көріпкелі əрі дана абызы Ырғызбай Досқанаұлының
өмірі мен бойындағы тылсым қасиеттері кеңінен қарастырылған. Ырғызбай
Досқанаұлының ғұмыры мен заманы туралы тарихи деректер қалыптасқан
канондық зерттеулерден өзгеше жаңаша сипатта берілген. Сонымен қатар əулиеге
арналып салынған тарихи-мəдени кешендердің ғылыми тұжырымдамасы оның
көріпкелдік қасиеттерімен ұштастырыла кешенді түрде жазылды.

Қазақтың аса дарынды ақиық ақыны Қазақстан Республикасы Мемлекеттік
сыйлығының лауреаты Мұқағали Мақатаевтың мұрасы, өлең үлгісі біздің
бүгінгі игілігіміз ғана емес, болашақ ұрпақтың да еншісі, қастерлеп-қадірлейтін
қазынасы. Мұқағали өлеңдері ұлттық поэзияны жаңа бір белеске көтерді. Ол
қазақ өлеңінің ұлттық бояуы мен рухын ұстанды, түрлендіре байытты да, қалың
қазақ оқырмандарының жүрегіне жол тартты. Ақын қазақ лирикасын XX ғасыр
əдебиетінің озық дəстүрлерімен құнарландырды. Мақалада автор ақынның
шеберлік тұғыры – тіл тазалығына, ой саралылығына, тебіреніс тереңдігіне көңіл
бөліп, ұлттық тіл байлығын құбылтуы, көркемдік бейнелеу ерекшеліктеріне
назар аударады. М. Мақатаев шығармаларындағы ұлттық айшықтарды кең
ауқымда, алдыңғы толқындармен ұштастыра, кейінгі буындармен сабақтастыра
қарастырады. Ұлттық рухтың оянуы мен терең тамырлануындағы əдебиеттің орнын
Мұқағали поэзиясы мысалында пайымдайды.

Биыл, яғни 2021 жылы қазақ баспасөзі тарихындағы алғашқы журнал
«Айқаптың» жарыққа шыққанына 110 жыл толса, журналдың тұңғыш редакторы
Мұхаметжан Сералиннің туғанына 150 жыл (1872-1929) толады.
Бұл мақалада ХХ ғасырдың басында ұлтымыздың қайраткері, қаламгер
Мұхаметжан Сералиннің өмірі мен шығармашылығы, өзі өмір сүрген заманындағы
халықтың əлеуметтік жағдайын жақсарту жолындағы еңбектері баяндалады.
Сонымен қатар қазақ тілінде журнал шығару жолындағы əрекеттері де айтылды.
Қаламгердің редакторлығымен жарық көрген тұңғыш қазақ журналы «Айқаптың»
сол кездегі көтерген мəселелері, онда жарық көрген деректер мен шығармалардың
тақырыбы, оқу-тəрбие мəселелері «шөлдеп отырған» халыққа өте қажет болғандығы
баяндалады. Журнал аз уақыт жарық көрсе де халықтың мұңы мен зарын жеткізіп,
ұлттың ұстанымын насихаттағаны жөнінде, ондағы жарық көрген материалдардың
авторлары жайлы əлі де болса зерттелу қажет екенін атап көрсетеді.

Мақалада орта ғасырларда ғұмыр кешкен, артына өлмес мұра, өшпес із
қалдырған, өз дəуірінің аса көрнекті ғалымдары қатарынан ойып орын алған Əбу-
л-Қасым Махмұд ибн Омар Жаралла əз-Замахшаридің өмірі мен шығармашылығы
қарастырылады, сондай-ақ оның Сырдың орта, төменгі сағасы мен Хорезм жерінде
белең алған оғыз-қыпшақ тілінде хатқа түскен «Мукаддимад əл-адаб» (бұдан
əрі – «Мукаддимат») сөздігі жөнінде сөз болады. Орта ғасырларда арабтар Орта
Азия мен Қазақстанның оңтүстік бөлігіне экспанция жасап, өз мəдениеті мен
əдебиетін, тілі мен дінін кеңінен тарату тұрғысында мейлінше қарқынды дамыды.
Х-ХІІ ғасырлардағы бұл кезеңнің түркілік мəдениет тарихында «мұсылман дəуірі»
деп айдар тағыла аталуының бір парасы, міне, осында жатыр. ХІІ ғасырлық
əз-Замахшаридің «Мукаддимат əл-адаб» сөздігі жазылу мерзімі жағынан
осы «мұсылман дəуірі» туындылары қатарына кіреді. Бұл кезең жалпы түркі
халықтарының жазба тарихын танудағы алғашқы кезең болып саналады. Кейінгі
ұрпақ түркі жəдігерлерінің түп бастауында тұрған бұл мұраларды танып-білуі,
жазылу сырын жете түсінуі аса қажет.

Бүгінде əлемдік əдебиетте зерттеудің жаңа түрлері қалыптасып, көркем
шығарманы талдаудың əр түрлі аспектілері пайда болды. Əлемдік əдебиеттануда
кейіпкерлердің психологиялық ерекшелігі мен оны бейнелеген автор санасындағы
символдар мен кескіндердің оқиғаға айналу процесіне үңілу, мəтінді эстетикалық,
психологиялық, философиялық тұрғыдан жан-жақты зерттеуге жете көңіл
бөлуде. Көркем шығармадағы образдар мен сюжеттік оқиғалардың астарында
жазушының ұлттық дүниетанымы, генетикалық коды тұрғаны анық. Сол тұрғыда
мақалада халқымыздың ұлы ақыны, данышпан ойшыл Абай Құнанбайұлы
шығармаларындағы халықтық дүниетанымды, арғы замандардан жалғасып келе
жатқан ой-сананы, тілдік қатынастарды архетип ұғымын талдау арқылы анықтауға
талпыныс жасалған. Ғалым ұлттық санаға қозғау салып, арғы тегімізді тануға алып
келетін ұлттық архетип, символдар мен кескіндердің Абай шығармаларынан нақты
танылатындығына назар аударады.

Ғылым тілінің дамуымен бірге тілдегі сөздердің терминденуі үдерісі қатар
жүреді. Қазақ тіл білімінің тарихында бұл заңдылық өткен ғасырда елеулі дəрежеде
жүзеге асты. Терминдер жасалуының лексика-семантикалық, морфологиялық
т.б. түрлі жолдары бар. Бұл мəселе қазақ терминологтары тарапынан көптеп
зерттеліп келеді. Кез келген сөз қолданылу белсенділігі артқан сайын мағыналық
жағынан дамып, жаңа мүмкіндіктерге ие болады. Сол тұрғыда мақалада белгілі
бір аумақта гидрология саласы бойынша қолданылып жүрген жəне қолданылуы
қажет терминдердің шығу төркіні сөз болады. Гидронимика – ономастиканың аса
маңызды салаларының бірі. Ғалымдардың анықтауы бойынша қазақ тілінде 85
мың өзен, 48 мыңнан аса көл бар екен, демек сонша атау бар. Табиғи нысандарды
игеруде көптеген атауларды ойлап тапқан халқымыз гидронимдермен қатар суға
қатысты көптеген терминдерді де қолданған. Суға қатысты байырғы терминдерді
лингвистер мен географтар «гидрографиялық терминдер», «индикатор-
терминдер», «номенклатуралық терминдер» деп түрліше атап жүр. Мақалада
ғалым гидронимдерді белгілі бір тəртіппен топтастырып, жүйелеп қарастырған,
олардың шығу төркіні, қалыптасуы, қолданылуына қатысты ғылыми талдаулар
жасаған.

2021 жылы Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Жарлығымен
Тəуелсіздіктің 30 жылдығы аясында Жамбыл Жабаевтың 175 жылдық мерейтойын
жоғары дəрежеде ұйымдастырып, оның мазмұндық деңгейін қамтамасыз ету қолға
алынды. Осы мақсатта арнайы мемлекеттік комиссия да құрылды. Жыл басында
Халықаралық Түркі академиясының ұйымдастыруымен Қырғыз Республикасының
«Манас» жəне Ш.Айтматов ұлттық академиясында «Қазақ пен қырғыздың
ақтаңдай ақыны – Жамбыл» атты конференция өтті. Еліміздің түкпір-түкпірінде,
əрбір қаласы мен əрбір ауылында, білім шаңырақтары мен рухани ордаларда қазақ
халқының мақтанышы, жыр алыбы – Жамбыл бабамыздың 175 жылдық торқалы
тойы кеңінен атап өтіліп жатыр.
Қазақстан Республикасының Ұлттық Музейі осы мерейтой аясында атқарылып
жатқан іс-шараларды қызу қолдап, музей төрінде «Жыр алыбы – Жамбыл»
атты тарихи-əдеби кеш ұйымдастырды. Рухани шараның басты мақсаты –
халық поэзиясының атасы атанған Жамбылдың айтыскерлік мұрасы, күйшілік,
жыршылық өнері, ғажап шежірешілдігі мен ақын жырларының шеберлігі
жайында сөз қозғап, қазақ əдебиетіне қосқан үлесі, ғылым-білім мен руханияттың
биігіне сай іргелі еңбектерін жан-жақты насихаттау болып табылды.
Іс-шара аясында Ұлттық музей қорынан «Ұлы дала жыршысы – Жамбыл» атты
шағын көрме ұйымдастырылды. Көрмеге ақын келбетін əртүрлі қырынан ашатын
бейнелеу өнері туындылары, ақынның шəкірттері мен замандастарының тұтынған
жеке заттары жəне музейдің Ғылыми кітапхана қорынан ақынның шығармашылығы
жайында ғылыми əдебиет көрмеленді.

Мақалада Шығыс Қазақстан облысының орталығы Өскемен шаһарының көркіне
айналып, облыстың мақтанышы болып отырған ШҚО сəулет-этнографиялық
жəне табиғи-ландшафтық музей-қорығы туралы баяндалады. Соның ішінде
музей-қорықтың ерекше нысаны солжағалаулық кешенге толығырақ тоқталады.
Өңірдің тарихи ескерткіштерінің қатарына енген музей-қорықтың ғимараттарына,
саябақтарына қысқаша тоқталып, мағлұматтар беріледі. 1968 жылы негізі қаланған
музей-қорықтың қысқаша құрылу тарихы туралы да айтылады.