Том 104 № 1 (2024): Мәдени мұра №1 (104) 2024

B cтатьe прeдcтавлeны рeзультаты архeологичecких иccлeдований cтоянки Kараcай в Шиликтинcкой долине, проводившихcя в 2023 г. Основной целью работ в 2023 году cтало уточнeниe cтратиграфии и границ раcпроcтранeния культурных cлоeв на cтоянкe. Подъeмный комплeкc артeфактов по cвоим характeриcтикам был раздeлeн на двe группы. Пeрвая cоотвeтcтвуeт индуcтрии, выявлeнной ранee на памятникe в cтратифицированном залeгании (cлой 2 раcкопа 2019 г.) и можeт быть отнeceна к мeзолитичecкому врeмeни. Bторая группа по морфологичecким характeриcтикам выглядит болee дрeвнeй и прeдваритeльно можeт быть датирована развитым вeрхним палeолитом, поcкольку имeeт опрeдeлeнноe cходcтво c комплeкcом артeфактов из шурфа № 2 (2022 г.), а такжe подошвы cлоя 5 и кровли cлоя 6 cтоянки Ушбулак. Kромe того, в 2023 году была выполнeна ceрия датировок мeтодом оптико-люминecцeнтного cтимулирования образцов из шурфа 2022 г., архeологичecкая коллeкция которого дeмонcтрируeт болee архаичныe чeрты. Peзультаты датирования, показавшиe возраcт около 35 тыc. л.н., подтвeрждают вeрхнeпалeолитичecкую атрибуцию этого комплeкcа.

Мақалада Ботaй мәдениетіне қатысты 1980 жылдан бастап зерттеліп келе жатқан Ботай тұрғын үйі мен қазіргі кезде қазақ даласында сақталып қалған қазақ шошаласына салыстырмалы тұрғыда зерттеу жасалынған. Қазақ шошаласы мен Ботайлық тұрғын үй ұқсас болып келеді. Ботай мәдениетінде пайда болған Ботай тұрғын үйі қазақ киіз үйінің прототипі болуына негізгі бір дәлелі - қазақ шошаласы. Зерттеу барысында шошала Еуразия алқабындағы тұрғын үйдің, соның ішінде киіз үйдің генезисінде айрықша қызмет атқарғандығы және қазaқ шошаласы ғасырлар бойы сақталып келген ежелгі Ботай тұрғын үйлері деп айтуға ғылыми негіз бар екендігі анықталды. Ботайлықтардың тұрғын үйлері 1980  жылы Ботай қонысы ашылғаннан бастап көптеген ғалымдардың негізгі зерттеу объектісіне айналған болатын. Ботай мәдениеті өзінің алты қанатты тұрғын үйлерімен әйгілі. Ботай тұрғын үйінің түпнұсқасы бүгінгі күнге дейін сақталмағандықтан Ботай тұрғын үйінің эксперемент түрлері өте көп. Мақалада бірнеше мыңжылдықтардың арасын жалғаған тарихы бар Ботай мәдениеті мен Ботай тұрғын үйлері туралы, шошaлa сөзінің шығу этимологиясы және Ботай ғылыми-экспереминталды тұрғын үй кешені туралы кең көлемде ақпарат ұсынылған.

Крепости составляют неотъемлемую часть общественной, хозяйственной и политической жизни туркмен. Эффективную защиту от неприятеля и обзор окрестностей давали угловые башни. Небольшие укрепления возводились без башен или имели ее за пределами стен. Изолированные башни носили название – динг. Строились динги и на приусадебных участках, а также на хлебных полях.

Археологические работы в этом направлении были выполнены еще в середине XX века. Однако в дальнейшем исследование памятников XVIII-XIX вв., за единичным исключением, можно сказать не велось. Мы в свою очередь попытались взглянуть на эту проблему более обширно и внести свой вклад в освещении данного вопроса. Сведения о дингах, часто встречаются в источниках XIX века. Изучение документов, записок и отчетов российских чиновников и военных инженеров, дает возможность создать общую картину рассматриваемой темы. Сопоставление археологического и источниковедческого материала и их анализ позволят классифицировать типы и виды башен. Правильная оценка полученного результата, поможет указать на их функционирование в военное время и бытовое назначение в обычной бытовой жизни общества.

В статье говорится о палеонтологичесих находках, найденных на территории Акмолинской области в 20 –х годах ХХ века.  Фрагменты останков древних животных являлись случайными находками, обнаруженными в результате строительной деятельности, либо обнаруженные местными жителями в районе рек. Значительная часть костей имела сколы и разрушения, разрушены при транспортировке, роговые останки с отбитыми концами. Тем не менее, эти палеонтологические останки позволяют определить территорию распространения и обитания тех или иных животные на степных просторах Северного Казахстана.

Основным объектом нашего исследования стали палеонтологическая коллекция Акмолинского музея 1928–1929 годов, описанная в книге Семенова Л.Ф. В ходе сбора разного рода материала для формирующегося фонда нового музея, Семенов Л.Ф. собирал не только вещевой материал, а так же предметы, которые, как он писал, позволяли показать историю развития животного мира.

Не являясь знатоком в этом вопросе, Семенов Л.Ф. вел переписку и получал научную консультацию от известного палеонтолога Московского университета Павловой М.В.

В документальных материалах Архива академии наук Российской Федерации (далее АРАН), выявлены письма Семенова Л.Ф, датированные 1928 годом, которые адресованы Павловой М.В. К письмам приложены фотоматериалы и рисунки костных останков зубра (бизона), носорога, первобытного быка, зубра. В 1930 году Семенов Л.Ф. подготовил рукописный труд «Список остатков ископаемых животных, хранящихся в Акмолинском музее».

Мақалада 2018-2023 жылдары Қызылорда облысы Арал және Қазалы аудандары аумағында орналасқан Арал маңы Қарақұмындағы археология және этнографиялық барлау жұмыстарының нәтижелері ұсынылған. Арал теңізінің геологиясы және экологиясы аймақтың ежелгі дәуірінің ескерткіштеріне қатысты құнды деректер мен зерттелу тарихы кезеңдермен берілген. Археологиялық барлау жұмыстары барысында ашылған ескерткіштердің картасы, беткі қабатынан жиналып алынған материалдар мен қыш ыдыстар кешені неолит, энеолит, қола және ерте темір ғасырына дейін Арал маңының орналасу тарихын қалпына келтіруге мүмкіндік береді. Бұл дәуірлерде Арал маңы Оңтүстіктен де, Шығыстан да өткен көшпелі және жартылай көшпелі тайпалардың тұрақты көші-қон алаңы және осы кезеңдегі мал шаруашылығының негізгі орталығы болды, бұл туралы кейінгі тас дәуіріндегі қыш ыдыстардан бөлек тас құралдардың көптеп табылуы аймақтың ежелгі дәуірдегі маңыздылығын көрсетіп отыр.

The article analyzes the role of objects of the material and
spiritual heritage of the Turks in the translation of the historical past
through the use of their images on the “canvas” by modern artists and
sculptors of Kazakhstan. With the collapse of the Soviet Union at the end of
the 20th century, in Kazakhstan, as in other post-Soviet states, the process
of returning to national roots began in science and art. This “stream of
history” has also embraced contemporary art.
The article presents the works of Kazakhstani artists from the
museum collection of the National Museum of the Republic of Kazakhstan,
which are in the permanent exhibition of the Hall of Fine Arts. One of the
main objects in the works of the artists were stone sculptures of the Turks,
which are widely spread in the steppe space and represent the spiritual
and material heritage of the Turkic Khaganate. An equally important place
in the Kazakh fine arts (sculpture and painting) is occupied by the image
of the legendary Korkyt ata and the goddess Umai.
The research used methods of artistic analysis and comparison, which
is based on an interdisciplinary approach of study combining various
sciences – archaeology, history, philosophy and art history.

Қазақстанның оңтүстік аймағындағы ортағасырлық
қалалары ежелгі дәуірден бері Орталық Азия халықтары мен
мәдениетінің ең маңызды байланыс аймағы болды. Ғылыми мақалада
Ұлы Жібек жолы бойында орналасқан Қазақстандық ортағасырлық
қалаларының сауда саттықтағы ролі қарастырылған. Өркениет тарихы
тұрғысынан басты рол атқарған қалалардың халықаралық саудадағы
тарихи маңыздылығы археологиялық зерттеулерге сүйене отырып
баяндалады. Сол кезеңде өмір сүрген мемлекеттердің экономикалық,
саяси және мәдени жағдайына сауда жолының тигізген әсері
талданады. Қазба жұмысы барысында Отырар, Жанкент, Сығанақ
қалашықтарынан табылған көне тиындардың (монеталардың)
қандай кезеңге тиесілі болғандығы туралы ақпарат ұсынылған.
Шығыс Түркістан, Анадолы және Ираннан басып шығарылған күміс
тиындардың табылуы Қазақстанның халықаралық саудада маңызды
рөл ойнағандығын көрсетіп отыр. Ұлы Жібек жолы тек халықаралық
сауда жолы ғана емес, сонымен бірге ақпарат, технология, инновация,
білім және тәжірибе алмасу жолы болғанын бүгінгі зерттеулер
дәлелдеп отыр. Ғылыми мақаланы жазу барысында археологиялық
және тарихи-салыстырмалы әдіс қолданылды, сондай-ақ, тақырыпты
тереңдей зерттеу мақсатында Түрік және Ресейлік зерттеушілердің
еңбектері басшылыққа алынды.

Мақалада Алтын орда дәуіріндегі Сырдария өзенінің
төменгі ағысы бойындағы қалалалардың зерттелу тарихы сипатталады.
Сырдарияның төменгі ағысындағы қалалар тарихы отандық және
шетелдік зерттеулерде, ғылыми еңбектерде аз қамтылған зерттеулердің
бірі. ХХ ғасырдың 40-60-жылдарында Хорезм археологиялық-
этнографиялық экспедициясы (ХАЭЭ) Жент, Кескен-Күйік-Қала
қалашығында алғашқы барлау қазбаларын жүргізді, бұл зерттеу
жұмысы тек Оғыз дәуірі ескерткіштерінің археологиясын анықтауға
мүмкіндік берді. Аталмыш зерттеулер Сырдың төменгі ағысындағы
қалалық мәдениеттің таралу шекараларын іс жүзінде нақты көрсетіп
бере алмады.
Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің ғылыми-зерттеу
жобасы аясында «Ортағасырлық Қышқала (Баршынкент): Алтын
Орда дәуіріндегі қалалық мәдениет контекстінде» тақырыбындағы
Қышқала қаласының орнында жүргізген археологиялық зерттеулер
Сырдарияның төменгі ағысындағы (аз зерттелген аймақ) қалалар
тарихына, Еуразия далаларына оның ішінде Қазақстанның
ортағасырлық мәдениетіне жаңа материалдар еңгізді.
ХХ ғасырдың 40-60 жылдарында Хорезм экспедициясының көп
жылғы барлау жұмыстарымен бірге Қышқала маңында жүргізілген
ауқымды ғылыми-зерттеулер нәтижесінде Іңкәрдария және
Жаңадария арналарының бойынан Алтын Орда дәуіріне тән бірнеше
жаңа ескеркіштердің орнын анықтады.

Мақалада қазақтың ою-өрнек өнерінің дамуы мен
қалыптасуының, өркендеуі мен өрістеуінің философиялық танымы
тың материалдар негізінде тұжырымдалып, тереңінен баяндалады.
Ою-өрнек өнерінің қалыптасу кезеңі көне заманнан бастау алып,
ғасырлар бойы дамып, халықтың өмір тіршілігінде дәстүрлі жалғасып
келе жатқан, түрлі сәнді бұйымдарда, тұрмыстық заттарда көрініс
тапқан мәдени құндылық пен рухани байлықтың негізі болып
табылады. Қазақ халқының ою-өрнек үлгілері ғасырлар қойнауынан
жеткен салқылмас қазына екендігі, халқымыздың оюмен өрнектелген
– шежіре тарихы болғандығы айқын. Қазақ халқы қолөнер дамуының
мәдени құндылықтарын ой таразысына салып, ою-өрнек түрлерімен
айқындап берген. Осы негізде жазылған ғылыми мақалада ою-өрнек
айшықтарын қазақ халқының тұрмыс-тіршілігінде қолданудың
ерекшеліктері сараланып, оның философиялық танымы жаңа
буындармен өрнектелген ою-өрнек түрлерімен жетілгені баяндалған.
Қазақ ою-өрнектері қолданылу аясында кең мағынаға ие болып, ою-
өрнектердің зооморфтық, өсімдіктік, космогониялық, геометриялық
түрлерінің қайта түрленіп, толығуы туралы тың мәліметтер ұсынылған.
Қазақ қолөнерінің көкжиегін кеңейткен, ең ежелгі, әрі кең таралған ою-
өрнек түрлері халықтың философиялық ой-танымын ұлғайтып, халық
қолөнерінің дамуында сан ғасырлық мұра еткендігі сипатталады.
Ою-өрнек – қазақ халқының мәдени дамуының шежіресі мен рухани
құндылығы мен философиялық ой-танымының негізігі көрінісі.
Философиялық таным негізінде қазақ ою-өрнек өнерінің қалыптасып,
дамуы туралы Ә. Марғұлан, С. Қасиманов, И. Ожегов, М.С. Каган,
Т.В. Холостова, К. Нұрланова, Ә. Нысанбаев, Т. Әбжанов ғалымдардың
тұжырымды ой-пікірлері қарастырылған.

Мақалада халықтың өмірі мен тұрмыс-тіршілігінде
тұрақты орын алған, бүгінгі күнге дейін философиялық белгілері
мен идеялық мәнін жоймаған, бағалы үй бұйымдарының бірі – кілем
түрлері мен атаулары туралы тереңнен баяндалады. Ел тұрмысында
мәдени мұра болып табылған қалы кілем, жібек кілем, масаты кілем,
мақта кілем, құлпырма кілем, тақыр кілем, түкті кілем түрлері қазақ
халқының кілем тоқу өнерімен ертеден айналысқанын дәйектеп бе-
реді. Кілем қазақтың топырағында бұдан мың жылдар бұрын, өнер
шеберлерінің ой қазынасынан туындап, шеберлердің қолдарымен
жасалып, оюлардың түрлері мен атаулары кілемдерде толық қол-
данғаны айтылады. Қазақ кілемдегі ою-өрнектердің философиялық
белгілері мен идеялық мәні ою-өрнек өнерінің қалыптасып, дамуы
туралы Ә.Марғұлан, М.Ш.Өмірбекова, К.Ибраева, Ә.Тәжімұратов, Ө.
Жанібеков, Ш.Әбдуалиева ғалымдардың тұжырымды ой-пікірлерімен
сараланады.
Мақалада қазақ кілемдегі ою-өрнектердің философиялық бел-
гілері мен идеялық мәні сараланып, қазақ халқының тұрмыс-тір-
шілігінде кілемді қолданудың ерекшеліктері сипатталады. Кілемнің
философиялық танымында жаңа буындармен өрнектелген ою-өрнек
түрлерінің өрістеп жетілгені қарастырылады. Қазақ ою-өрнектері қол-
данылу аясында кең мағынаға ие болып, ою-өрнектердің зооморфтық,
өсімдіктік, космогониялық, геометриялық түрлерінің қайта түрленіп,
толығуы туралы тың мәліметтер берілген. Кілемше теріліп тоқылатын
жіптердің бояу түстері анықталып, «қошқар мүйіз», «сыңар мүйіз»,
«иттабан», «көбелек» ою-өрнек түрлері кілем өрнектерінің жеке мү-
шелерін суреттейтін өрнек түрлері баяндалады. Кілем өрнегінде орын
алатын қызыл түске қара, көк, сары және ақ түсті ою-өрнектердің фи-
лософиялық белгілері мен идеялық мәніне зерттеу жүргізілген.

Жамбыл облыстық тарихи-өлкетану музейі
Қазақстандағы көне, әрі бірегей музейлердің қатарына жатқызылады.
1931 жылы ашылған музей 1970 жылдары Бүкілодақтық туристтік
маршрутқа қосылып, 1977 жылдан бастап шетелдік туристтер қабылдай
бастайды. Аталмыш кезеңде музейдің экспозициялық ауданы небәрі
328,5 шаршы метрді құраған. Музей ашылған алғашқы жылдарда
құнды жәдігерлер болып археологиялық олжалар есептелген. Қазіргі
таңда «Көне Тараз» этно-мәдени, тарихи кешені жалпы аумағы 4000
аса шаршы км құрайды, 2 қабаттан тұратын 4 экспозициялық зал
халыққа қызмет көрсетуде. Музей қорында 50-ге жуық тас мүсіндер
сақтаулы. Музей қоры: археологиялық, нумизматикалық, заттық, кітап,
құжаттық, этнографиялық, графика, мүсіндер, фотосуреттер атты 9
топтамаға топтастырылған. Барлық бөлімдерді қоса есептегенде 75
мыңнан аса жәдігер сақтаулы. Сонымен қатар, музейдің 6 қалалық
және 4 аудандық бөлімдері де жұмыс жасайды. Мақалада музейдің
қалыптасуы, бірегей жәдігерлер тарихы, қалалық және аудандық
бөлімдері туралы мәліметтер ұсынылған.
Осы негізде жазылған бұл мақаланың басты мақсаты – музей
тарихын, бағалы, әрі бірегей қорының құндылығын, қызметін,
халқымыздың көне тарихындағы рөлі мен маңыздылығын
насихаттау болып табылады. Музей жұмысының басты көрсеткіші-
экспозициялары мен қорлары. Мақалада экспозициялық залдарға
жеке-жеке тоқталып, кең көлемде ақпарат берілген. Музейдің қалалық
бөлімдері: Көркемсурет галереясы, Д.А. Қонаев орталығы, Асанәлі
Әшімов шығармашылық орталығы, Даңқ залы, Бауыржантану
ғылыми-зерттеу орталығы, К.И. Скрябин музей-үйі туралы қысқаша
ақпарат ұсынылған. Экспозициялық залдарға жекеше тоқталып,
залда қойылған экспонаттардың тарихы туралы кеңінен баяндалады.